మహిళల రాజకీయ ప్రాతినిధ్యం.. నెరవేరని వాగ్దానం

భారత స్వాతంత్య్రోద్యమం నుంచి మహిళలు రాజకీయాల్లో చురుకైన పాత్ర పోషిస్తున్నప్పటికీ, శాసనసభలు, పార్లమెంట్‌ వంటి నిర్ణయాత్మక వేదికల్లో వారి ప్రాతినిధ్యం ఇప్పటికీ చాలా తక్కువగానే ఉంది. ప్రస్తుతం లోక్‌సభలో మహిళల ప్రాతినిధ్యం సుమారు 14 శాతం మాత్రమే కాగా, రాష్ట్ర శాసనసభల్లో అది సగటున 9 శాతానికి పరిమితమైంది.

రాజకీయ పార్టీల అభ్యర్థుల ఎంపికలో మహిళలకు సమాన అవకాశాలు లభించకపోవడం దీనికి ప్రధాన కారణంగా భావిస్తున్నారు. ఈ పరిస్థితిని మార్చాలనే లక్ష్యంతో దాదాపు ఐదు దశాబ్దాలుగా మహిళా సంఘాలు, మహిళా నాయకులు శాసనసభల్లో మహిళలకు రిజర్వేషన్‌ కల్పించాలని డిమాండ్‌ చేస్తూ వస్తున్నారు.

2023లో పార్లమెంట్‌ ‘నారీ శక్తి వందన్‌ అధినియమ్‌’ను ఆమోదించి లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభల్లో మూడో వంతు స్థానాలను మహిళలకు కేటాయించాలని నిర్ణయించినప్పటికీ, జనాభా లెక్కలు, నియోజకవర్గాల పునర్విభజన పూర్తయ్యాకే అది అమల్లోకి వస్తుందని నిబంధన విధించడంతో ఈ చట్టం ఇప్పటికీ అమలుకు నోచుకోలేదు.

పునర్విభజన రాజకీయాలు..

కేంద్ర ప్రభుత్వం 2026లో మహిళల రిజర్వేషన్‌ అమలును వేగవంతం చేస్తామని ప్రకటిస్తూ మూడు కీలక బిల్లులను ప్రవేశపెట్టింది. వాటిలో రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు, కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల చట్ట సవరణ బిల్లు, నియోజకవర్గాల పునర్విభజన బిల్లు ఉన్నాయి.

ఈ ప్రతిపాదనల ప్రకారం లోక్‌సభ స్థానాలను 543 నుంచి 816కు పెంచాలని భావించారు. అయితే ఈ విస్తరణకు స్పష్టమైన రాజ్యాంగ హామీలు లేకపోవడం, రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం తగ్గదనే హామీని చట్టంలో పొందుపరచకపోవడం, అలాగే ఎన్నికల సమయంలోనే ఈ బిల్లులను ప్రవేశపెట్టడం తీవ్ర విమర్శలకు దారితీసింది.

చివరకు రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు అవసరమైన మూడింట రెండొంతుల మెజారిటీ సాధించలేకపోవడంతో విఫలమైంది. దాంతో మిగిలిన బిల్లులను కూడా ప్రభుత్వం వెనక్కి తీసుకోవాల్సి వచ్చింది.

విమర్శకుల అభిప్రాయం ప్రకారం, మహిళల రిజర్వేషన్‌ అసలు లక్ష్యం కాకుండా నియోజకవర్గాల పునర్విభజనకు రాజకీయంగా మార్గం సుగమం చేయడమే ఈ ప్రయత్నం వెనుక ప్రధాన ఉద్దేశం. మహిళల రిజర్వేషన్‌ను లోక్‌సభ విస్తరణకు ముడిపెట్టాల్సిన రాజ్యాంగపరమైన అవసరం లేదని వారు వాదిస్తున్నారు.

నియోజకవర్గాల పునర్విభజనపై సమాఖ్య ఆందోళనలు

నియోజకవర్గాల పునర్విభజన ప్రస్తుతం అత్యంత వివాదాస్పద అంశంగా మారింది. రాజ్యాంగం ప్రకారం జనాభా ఆధారంగా రాష్ట్రాలకు లోక్‌సభ స్థానాలు కేటాయించాలి. అయితే కుటుంబ నియంత్రణను సమర్థవంతంగా అమలు చేసిన దక్షిణాది రాష్ట్రాలు ప్రాతినిధ్యం కోల్పోకుండా ఉండేందుకు 1971 జనాభా లెక్కల ఆధారంగా స్థానాల పంపిణీని 2026 వరకు నిలిపివేశారు.

ఇప్పుడు ఆ విధానాన్ని మార్చి తాజా జనాభా ఆధారంగా స్థానాలను పునర్విభజిస్తే, జనాభా వేగంగా పెరిగిన ఉత్తరాది రాష్ట్రాలకు అధిక ప్రాతినిధ్యం లభించే అవకాశం ఉంది. ఫలితంగా దక్షిణాది రాష్ట్రాల రాజకీయ ప్రభావం తగ్గుతుందనే ఆందోళనలు వ్యక్తమవుతున్నాయి.

అంతేకాకుండా నియోజకవర్గాల సరిహద్దుల నిర్ణయంలో పారదర్శకత లేకపోతే రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం సరిహద్దులను మార్చే ‘జెరిమాండరింగ్‌’ ప్రమాదం కూడా ఉందని నిపుణులు హెచ్చరిస్తున్నారు.

ప్రజాస్వామ్య సమతుల్యతకు సవాళ్లు

మహిళల రిజర్వేషన్‌ భారత ప్రజాస్వామ్యానికి అత్యవసరమైన సంస్కరణ అనే విషయంలో పెద్దగా విభేదాలు లేవు. అయితే దానిని లోక్‌సభ విస్తరణ, నియోజకవర్గాల పునర్విభజన వంటి విస్తృత రాజ్యాంగ మార్పులతో ముడిపెట్టడం కొత్త రాజకీయ వివాదాలకు దారితీస్తోంది.

లోక్‌సభ స్థానాల సంఖ్య పెరగడం వల్ల హిందీ మాట్లాడే ఉత్తరాది రాష్ట్రాల రాజకీయ బలం మరింత పెరిగి, జాతీయ రాజకీయ సమీకరణాలపై గణనీయమైన ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉందని విశ్లేషకులు పేర్కొంటున్నారు. ఈ పరిణామం భవిష్యత్తులో అధికార పార్టీకి దీర్ఘకాలిక ఎన్నికల ఆధిక్యాన్ని కల్పించే విధంగా రాజకీయ వ్యవస్థను పునర్నిర్మించవచ్చనే అభిప్రాయాలు కూడా వినిపిస్తున్నాయి.

అందువల్ల మహిళల ప్రాతినిధ్యాన్ని పెంచడం ఎంత అవసరమో, అదే సమయంలో సమాఖ్య వ్యవస్థ, ప్రాంతీయ సమతుల్యత, సమాన ప్రాతినిధ్యం వంటి రాజ్యాంగ సూత్రాలను కాపాడటం కూడా అంతే కీలకం.

మహిళల రిజర్వేషన్‌ను మరింత ఆలస్యం చేయకుండా అమలు చేయడం ప్రజాస్వామ్య అవసరం. అయితే దానిని ఇతర వివాదాస్పద రాజ్యాంగ మార్పులతో అనవసరంగా అనుసంధానించడం ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థపై కొత్త ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతోంది.