సాహస మహిళ ఇందిరా గాంధీ!

బండి సుధాకర్ గౌడ్, టీపీసీసీ అధికార ప్రతినిధి

(ఇందిరాగాంధి హత్యకు గురైన అక్టోబర్‌ 31ని ‘రాష్ట్రీయ సంకల్పదివస్‌’గా పాటించబడుతున్నది)

ఒక దేశం గర్వించదగిన నాయకత్వం అంటే కేవలం పదవిని నిర్వహించ డం కాదు.. చరిత్రను తిరగరాయడం! ఆ కోవ కే చెందిన ఆధునిక భారతదేశ శిల్పి, ధైర్యసాహసాలకు మారుపేరు అయిన మాజీ ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ వర్ధంతి అక్టోబర్‌ 31 సందర్భంగా దేశం ఆమెను స్మరించుకుంటోంది. భారత ఉక్కు మహిళగా ప్రపంచ వేదికపై భారత్‌ కీర్తి ప్రతిష్టలను సమున్నతంగా నిలబెట్టిన ఆమె ప్రస్థానం చిరస్మరణీయమైనది. దేశ సమైక్యత కోసం ఆమె తీసుకున్న చారిత్రాత్మక నిర్ణయాలు, ఎదుర్కొన్న సవాళ్లు ఆమె అచంచల దీక్ష.. స్ఫూర్తినిస్తూనే ఉంటాయి. జాతి సేవలో ప్రాణాలనర్పించిన ఆ మహానాయకురాలి చెరగని వారసత్వానికి నివాళులు! 1917 నవంబర్‌ 19న అలహాబాద్‌లో జన్మించిన ఇందిరా గాంధీ, భారత స్వాతంత్య్ర ఉద్యమ వాతావరణంలో పెరిగారు. భారత తొలి ప్రధానమంత్రి పండిట్‌ జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ కుమార్తెగా, చిన్నతనం నుంచే జాతీయోద్యమ పోరాటాలను, త్యాగాలను ప్రత్యక్షంగా చూశారు. బాల్యం నుంచే ప్రజాజీవితంపై ఆసక్తి పెంచుకున్న ఆమె, క్రమంగా తనదైన రాజకీయ నాయకత్వాన్ని నిర్మించుకున్నారు. 1966 జనవరిలో భారతదేశ తొలి మహిళా ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టిన ఆమె, 1977 మార్చి వరకు పదవిలో కొనసాగారు. అనంతరం 1980 జనవరిలో తిరిగి ప్రధానమంత్రి అయ్యారు. భారత రాజకీయాలు, పాలన, విదేశాంగ విధానంపై ఆమె నాయకత్వం చెరగని ముద్ర వేసింది.
1971 యుద్ధం బంగ్లాదేశ్‌ ఆవిర్భావం :
ఇందిరా గాంధీ నాయకత్వంలో అత్యంత కీలకమైన ఘట్టాల్లో 1971 భారత్‌- యుద్ధం ఒకటి. ఈ యుద్ధం ఫలితంగా బంగ్లాదేశ్‌ స్వతంత్ర దేశంగా ఆవిర్భవించింది. 1971 డిసెంబర్‌లో యుద్ధం ప్రారంభమైన తరువాత, ఆమె ప్రభుత్వం దేశాన్ని కీలకమైన సైనిక పోరాటంలో ముందుండి నడిపించింది. 1971 డిసెంబర్‌ 16న ఢాకాలో పాకిస్థాన్‌ సైన్యం లొంగిపోవడంతో బంగ్లాదేశ్‌ స్వతంత్ర దేశం గా అవతరించడానికి మార్గం సుగమమైంది. ఈ సంక్షోభాన్ని ఆమె ఎదుర్కొన్న తీరు భారత దౌత్య, సైనిక చరిత్రలో ఒక ముఖ్యమైన మైలురాయిగా నిలిచింది. యుద్ధ సమయంలో అంతర్జాతీయ ఒత్తిళ్లను ఎదుర్కొం టూ భారతదేశ వ్యూహాత్మక స్వతంత్రతను నిలబెట్టే ప్రయత్నం చేశారు. దేశ నాయకత్వానికి ఆమె అందించిన సేవలకు గుర్తింపుగా 1972లో భారత అత్యున్నత పౌర పురస్కారం భారతరత్న ప్రదానం చేయబడింది.
బ్యాంకుల జాతీయీకరణ : 1969 జూలై 19న ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వం 14 ప్రధాన వాణిజ్య బ్యాంకులను జాతీయీకరించింది. తదనంతరం బ్యాంకు శాఖల విస్తరణతో దేశంలోని విస్తృత ప్రజానీకానికి అధికారిక బ్యాంకింగ్‌ సేవలు అందుబాటులోకి వచ్చాయి. బ్యాంకుల జాతీయీకరణ ఆమె పాలనలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఆర్థి క నిర్ణయాల్లో ఒకటిగా నిలిచింది.
హరిత విప్లవం ః 1960 వ దశకంలో భారతదేశం తీవ్రమైన ఆహార కొరతను ఎదుర్కొంది. ఆహార ధాన్యాల కోసం విదేశాల నుంచి దిగుమతులపై గణనీయంగా ఆధారపడాల్సి వచ్చింది. ఇందిరా గాంధీ ప్రధానమంత్రిగా ఉన్న కాలం లో అధిక దిగుబడినిచ్చే విత్తనాలు, సాగునీటి సదుపాయాలు, ఎరువు లు, ఆధునిక వ్యవసాయ పద్ధతుల అభివృద్ధికి ప్రభు త్వం మద్దతు కొనసాగించింది. హరిత విప్లవం ముఖ్యంగా పంజాబ్‌, హర్యానా వంటి రాష్ట్రాల్లో గోధుమ ఉత్పత్తిని గణనీయంగా పెంచడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. ఈ మార్పులు దేశీయ ఆహార ధాన్యాల లభ్యతను పెంచడంతో పాటు దీర్ఘకాలిక ఆహార భద్రతకు బలమైన పునాదులు వేశాయి. ఈ విజయానికి శాస్త్రవేత్తలు, రైతులు, వ్యవసాయ సంస్థలు, గత ప్రభుత్వాల విధానాలు కూడా దోహదపడ్డాయి. అయినప్పటికీ, భారతదేశం ఆహార ధాన్యా ల విషయంలో స్వయం సమృద్ధి దిశగా ముందుకు సాగినదశగా ఈ కాలం గుర్తింపు పొందింది.
తొలి అణుపరీక్ష : ఇందిరా గాంధీ పాలనా కాలంలో భారతదేశ శాస్త్ర, సాంకేతిక, వ్యూహాత్మక కార్యక్రమాల్లో కీలక పరిణామాలు చోటుచేసుకున్నాయి. 1974 మేలో రాజస్థాన్‌లోని పోఖ్రాన్‌లో భారతదేశం తొలి అణు పరీక్షను నిర్వహించింది. దీనికి స్మైలింగ్‌ బుద్ధా అనే పేరు ప్రసిద్ధి చెందింది. ప్రభుత్వం దీనిని శాంతియుత అణు విస్ఫోటనంగా అభివర్ణించింది. ఈ పరీక్ష భారత అణు చరిత్రలో కీలక మలుపుగా నిలిచి అంతర్జాతీయంగా విస్తృత చర్చకు దారితీసింది. అలాగే, అంతరిక్ష పరిశోధనలు, శాస్త్రీయ సంస్థల అభివృద్ధికి ఆమె ప్రభుత్వం మద్దతు ఇచ్చిం ది. సాంకేతిక సామర్థ్యాలను పెంపొందించ డం, విదేశాలపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడం వంటి విస్తృత జాతీయ లక్ష్యాల్లో ఈ ప్రయత్నాలు భాగమయ్యాయి.
ఎమర్జెన్సీ కఠిన అధ్యాయం ః
ఇందిరా గాంధీ రాజకీయ వారసత్వాన్ని సమగ్రం గా అర్థం చేసుకోవాలంటే 1975 జూన్‌ 25న విధించిన అత్యవసర పరిస్థితి (ఎమర్జెన్సీ)ని విస్మరించలేం. ఇది 1977 మార్చి 21 వరకు కొనసాగింది. ఈ కాలంలో పౌర హక్కులపై ఆంక్షలు విధించబడ్డాయి. పత్రికలపై సెన్సార్‌ అమలైంది. ప్రతిపక్ష నాయకులను నిర్బంధించారు. బలవంతపు కుటుంబ నియంత్ర ణ కార్యక్రమాలతో సహా అధికార దుర్వినియోగానికి సంబంధించిన తీవ్రమైన ఘటనలు చోటుచేసుకున్నాయి. ఈ చర్యలు ప్రజలకు విస్తృతమైన బాధను కలిగించాయి. స్వతంత్ర భారత చరిత్రలో అత్యంత వివాదాస్పద అధ్యాయాల్లో ఎమర్జెన్సీ ఒకటిగా మిగిలింది.రాజకీయ అధికారాన్ని కేంద్రీకరించడం, ప్రజాస్వామ్య రక్షణ వ్యవస్థలను బలహీనపరచడం వల్ల కలిగే ప్రమాదాలను ఎమర్జెన్సీ స్పష్టంగా తెలియజేసింది. 1977 సార్వత్రిక ఎన్నికల్లో ప్రజలు ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వాన్ని తిరస్కరించారు. ఆమె రాయ్‌బరేలీ లోక్‌సభ స్థానంలో కూడా ఓటమి పాలయ్యారు. అయితే, ఆమె రాజకీయ ప్రస్థానం అక్కడితో ముగియలేదు. 1980 సార్వత్రిక ఎన్నికల్లో తిరిగి అధికారంలోకి వచ్చారు. ప్రభుత్వాలను మార్చే, తదనంతరం నాయకులను తిరిగి ఎన్నుకునే అధికారం భారత ఓటర్లదేనని ఈ పరిణామాలు చాటిచెప్పాయి. ప్రజల విశ్వాసం, ప్రజాస్వామ్య జవాబుదారీతనం భారత రాజకీయ వ్యవస్థలో ఎంత కీలకమో ఈ ఘట్టం తెలియజేసింది.
ఆపరేషన్‌ బ్లూ స్టార్‌ చివరి రోజులు : రెండోసారి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు నిర్వహించిన సమయంలో ఇందిరా గాంధీ పంజాబ్‌లో పెరుగుతున్న ఉద్రిక్తతలను ఎదుర్కొన్నా రు. 1984 జూన్‌లో అమృత్‌సర్‌లోని స్వర్ణ దేవాలయ సముదాయంలో ఉన్న సాయుధ మిలిటెంట్లను తొలగించాలనే లక్ష్యంతో ప్రభుత్వం ఆపరేషన్‌ బ్లూ స్టార్‌ పేరుతో సైనిక చర్యకు ఆదేశించింది. ఈ చర్యలో గణనీయమైన ప్రాణనష్టం సంభవించింది. పవిత్రమైన స్వర్ణ దేవాలయ సముదాయానికి నష్టం వాటిల్లింది. ఈ పరిణామాలు సిక్కు సమాజంలోని అనేక మందిని తీవ్రంగా కలచివేశాయి. దేశవ్యాప్తంగా ఉద్రిక్తతలు మరింత పెరిగాయి. 1984 అక్టోబర్‌ 31న న్యూఢిల్లీలో తన ఇద్దరు భద్రతా సిబ్బంది చేతిలో ఇందిరా గాంధీ హత్యకు గురయ్యారు. ఆమె మరణం దేశాన్ని తీవ్ర దిగ్భ్రాంతికి గురిచేసింది. ఆమె హత్య అనంతరం జరిగిన భయానక సిక్కు వ్యతిరేక హింసలో వేలాది మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు. ఈ హింస భారతదేశ చరిత్రలో ఒక విషాదకరమైన అధ్యాయంగా మిగిలింది. మతం, కులం, సమాజంతో సంబంధం లేకుండా ప్రతి పౌరుడి ప్రాణాలకు, హక్కులకు రక్షణ కల్పించాల్సిన అవసరాన్ని ఈ ఘటనలు గుర్తుచేస్తున్నాయి.
నేటికీ భారతదేశాన్ని ప్రభావితం చేస్తున్న వారసత్వం
ఇందిరా గాంధీ వారసత్వం సంక్లిష్టమైనదే అయినప్పటికీ, భారత చరిత్రలో అత్యంత ప్రాధాన్యత కలిగినది. 1971 యుద్ధంలో ఆమె నాయకత్వం, బ్యాంకుల జాతీయీకరణ, వ్యవసాయ ఆధునికీకరణకు మద్దతు, రాజభరణాల రద్దు, శాస్త్ర సాంకేతిక రంగాల్లో భారత సామర్థ్యాలను పెంపొందించే ప్రయత్నాలు ఆమె పాలనలోని ముఖ్యమైన అంశాలుగా నిలిచాయి.అదే సమయంలో ఎమర్జెన్సీ, పౌర స్వేచ్ఛలపై ఆంక్ష లు, ఆపరేషన్‌ బ్లూ స్టార్‌ పరిణామాలు కూడా ఆమె పాలనను సమగ్రంగా విశ్లేషించేటప్పుడు తప్పనిసరిగా ప్రస్తావించాల్సిన అంశాలు. ఆమె జీవితం కార్యనిర్వాహక అధికారానికి ఉన్న ప్రభావాన్ని మాత్రమే కాకుండా, రాజ్యాంగ సంస్థలు, ప్రజాస్వామ్య స్వేచ్ఛలు, ప్రభుత్వ జవాబుదారీతనం ఎంత ముఖ్యమైనవో కూడా తెలియజేస్తుంది. దృఢ సంకల్పం, కీలక నిర్ణయాలు తీసుకునే ధైర్యం, దేశ రాజకీయాలు, భవిష్యత్తుపై గణనీయమైన ప్రభావం చూపిన నాయకురాలిగా ఇందిర దేశ రాజకీయ చరిత్రలో ప్రముఖ స్థానాన్ని కలిగి ఉన్నారు.