ప్రత్యేక భావజాల ధోరణి ‘వెరిస్మో’

–సత్య శ్రీ

సాహిత్య చరిత్రలో కొన్ని ధోరణులు కేవలం రచనా శైలులుగా మాత్రమే కాకుండా, ఒక ప్రత్యేకమైన దృక్కోణాన్ని, ప్రపంచాన్ని చూసే విధానాన్ని ప్రతిపాదిస్తాయి. ఇటాలియన్‌ సాహిత్యంలో ఉద్భవించిన వెరిస్మో అటువంటి ధోరణుల్లో ఒకటి. ఇది కేవలం రియలిజం లేదా నేచురలిజం ఉపశాఖగా చూడలేని స్థాయిలో తనకంటూ ప్రత్యేకమైన భావజాలాన్ని, రచనా విధానాన్ని, భాషా వినియోగాన్ని, పాఠకుడితో సంబంధాన్ని నిర్మించుకుంది.

వెరిస్మో రియలిజం నేడు ఒక ప్రత్యేక సాహిత్య విభాగంగా రూపాంతరం చెందింది. ‘వెరో’ అనే ఇటాలియన్‌ పదం నుంచి వచ్చిన వెరిస్మో అనే పదానికి ‘నిజం’ లేదా ‘వాస్తవం’ అనే అర్థం ఉంది. అయినప్పటికీ, ఈ ధోరణి వాస్తవాన్ని ప్రతిబింబించే విధానం సాధారణ రియలిజం కంటే మరింత కఠినమైనది, మరింత నియంత్రితమైనది, తాత్వికంగా మరింత సంక్లిష్టమైనది.

వెరిస్మో సాహిత్య విధాన ఉద్భవాన్ని అర్థం చేసుకోవాలంటే, 19వ శతాబ్దం చివరలో ఇటలీలో జరిగిన సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ మార్పులను పరిశీలించాలి. ఇటలీ ఏకీకరణ తరువాత దేశం వేగంగా మార్పులను అనుభవించింది. గ్రామీణ ప్రాంతాల నుంచి పట్టణాలకు వలసలు పెరిగాయి, పరిశ్రమీకరణ ప్రారంభమైంది, సంప్రదాయ జీవన విధానాలు క్రమంగా క్షీణించాయి. ఈ మార్పుల ప్రభావం ముఖ్యంగా పేద, అణగారిన వర్గాలపై తీవ్రంగా పడింది. ఈ నేపథ్యాన్ని ప్రతిబింబించడానికి సాహిత్యంలో ఒక కొత్త దృక్కోణం అవసరమైంది. ఈ అవసరమే వెరిస్మోకు పునాది వేసింది.

ఈ ధోరణిని అభివృద్ధి చేసిన ప్రధాన రచయితలు ‘జీవనాన్ని ఎలా ఉందో అలా చూపించాలి’ అని నమ్మారు. మరి, ఎలా ఉందో అలా చూపించడం అంటే ఏమిటి? ఇది కేవలం సంఘటనలను వరుసగా వర్ణించడం కాదు. ఇది ఒక శాస్త్రీయ పరిశీలకుడిలా జీవనాన్ని గమనించడం, పాత్రల ప్రవర్తనను వారి పరిస్థితుల ద్వారా అర్థం చేసుకోవడం, రచయిత స్వంత అభిప్రాయాన్ని ఆ చిత్రణలో కలపకుండా ఉండడం అనే కఠినమైన నియమాన్ని కలిగి ఉంటుంది.

రచయిత పూర్తిగా నిష్పాక్షికుడుగా ఉండగలడని భావించడం ఈ విధాన పరిశీలనలో కీలకాంశం. అయితే, అది తర్కానికి నిలబడదు. కథను ఎంచుకోవడం, పాత్రల ఎంపిక, సంఘటనల క్రమం వంటివి రచయిత నిర్ణయాలు. కాబట్టి వెరిస్మోలో కనిపించే ‘నిష్పాక్షికత’ అనేది సహజంగా ఉద్భవించినది కాదు. అది ఒక కృత్రిమ నిర్మాణం. ఇది రచయిత తన వ్యక్తిగత వ్యాఖ్యానాన్ని దాచిపెట్టే ఒక శైలీ వ్యూహం. ఈ దృష్టిలో వెరిస్మోను పరిశీలిస్తే, అది నిజాన్ని చూపించడం కంటే నిజంలా కనిపించే నిర్మాణాన్ని సృష్టించడంగా కూడా భావించవచ్చు.

వెరిస్మోలో పాత్రల ఎంపిక కూడా ఈ ధోరణిలో ముఖ్య లక్షణం. కథానాయకులు సాధారణంగా సమాజంలోని దిగువ తరగతులకు చెందినవారు. వారు రైతులు, కార్మికులు, చిన్న వ్యాపారులు, లేదా నిరుద్యోగులు. వీరి జీవితాలు సాధారణంగా పోరాటాలతో నిండి ఉంటాయి. ఈ పాత్రలను ఎందుకు ఎంచుకున్నారు? అనేది ఇక్కడ ఉద్భవించే ప్రశ్న. ఇది కేవలం వాస్తవాన్ని ప్రతిబింబించడానికి మాత్రమే పరిమితమా లేక పేదరికం, తద్వారా ఎదురయ్యే బాధను ఒక సాహిత్య వస్తువుగా మార్చే ప్రయత్నమా? అన్నది కొంతమంది విశ్లేషకుల ప్రశ్న.

దీనికి సరళమైన సమాధానం లేదు. ఒకవైపు, ఈ పాత్రలు సమాజంలోని అసలు పరిస్థితులను చూపిస్తాయి. మరోవైపు, ఈ చిత్రణలో ఒక రకమైన స్థిరీకరణ ఉంటుంది. ‘పేదవాళ్లు ఎప్పటికీ పేదవాళ్లుగానే ఉంటారు. వారి పరిస్థితి మారదు’ అనే చిత్రమైన భావన. ఇది వెరిస్మోలో కనిపించే నిరాశావాద దృక్కోణానికి కారణం. ఈ ధోరణిలో పాత్రలు సాధారణంగా తమ పరిస్థితులను అధిగమించలేవు. వారు మార్పుకు అనుగుణంగా మారలేరు.

ఈ తీరు నేచురలిజానికి చాలా దగ్గరగా ఉన్నప్పటికీ, ఒక ముఖ్యమైన తేడా ఉంది. నేచురలిజంలో శాస్త్రీయ నిర్ణయాలు, కారణ-ఫలిత సంబంధాలు ప్రధానంగా ఉంటాయి. కానీ వెరిస్మోలో ఈ విశ్లేషణ అంతగా స్పష్టంగా కనిపించదు. ఇక్కడ జీవితం ఒక నిశ్శబ్ద దృశ్యంలా కనిపిస్తుంది. ఎవరూ వ్యాఖ్యానం చేయని, ఎవరూ పరిష్కారం సూచించని ఒక స్థితి.

‘సామాజిక అన్యాయాన్ని వెరిస్మో విమర్శించదు’ అనే అభిప్రాయం కొంతవరకు సత్యం. కానీ పూర్తిగా కాదు. వెరిస్మోలో స్పష్టమైన విమర్శ లేకపోయినా, వాస్తవాన్ని నిర్దాక్షిణ్యంగా చూపించడం ద్వారా ఒక పరోక్ష విమర్శ ఉత్పన్నమవుతుంది. ఉదాహరణకు, ఒక పేద కుటుంబం జీవన పోరాటాన్ని ఎలాంటి వ్యాఖ్యానం లేకుండా చూపించినా, ఆ చిత్రణ పాఠకుడిలో ఒక అసౌకర్యాన్ని, ప్రశ్నలను కలిగిస్తుంది. ఈ దృష్టిలో వెరిస్మో విమర్శించదని చెప్పడం సరైనది కాదు. ఈ విధానం ‘విమర్శను పాఠకుడికి బదిలీ చేస్తుంది’ అని చెప్పడం సముచితం.

భాషా వినియోగం వెరిస్మోలో అత్యంత కీలకమైన అంశం. పాత్రల సామాజిక స్థితిని ప్రతిబింబించడానికి రచయితలు స్థానిక మాండలికాలను ఉపయోగిస్తారు. ఇది కథకు ఒక నిజమైన అనుభూతిని ఇస్తుంది. కానీ ఇక్కడ కూడా ఒక సమస్య ఉంది. రాతరూపంలో మాండలికాన్ని పూర్తిగా పునఃసృష్టి చేయడం అసాధ్యం. రచయిత దానిని ఒక సవరించిన రూపంలో మాత్రమే చూపగలడు. కాబట్టి ఈ భాషా నిజత్వం కూడా ఒక రకమైన నిర్మాణమే. అయినప్పటికీ, ఇది ‘భాషను సామాజిక వాస్తవంతో అనుసంధానించడం’ అనే కొత్త దిశను సాహిత్యానికి ఇచ్చింది.

ఈ కారణంగానే రియలిజం, నేచురలిజం మధ్యేమార్గంగా ఉంటుందని వెరిస్మో ముద్రపడింది. రియలిజం సాధారణంగా సమాజాన్ని ప్రతిబింబిస్తూ, కొంతమేరకు విమర్శాత్మక దృక్కోణాన్ని కలిగి ఉంటుంది. నేచురలిజం శాస్త్రీయ దృక్కోణంతో మానవ ప్రవర్తనను విశ్లేషిస్తుంది. వెరిస్మో ఈ రెండింటి లక్షణాలను కలిగి ఉన్నప్పటికీ, తన ప్రత్యేకతను నిలబెట్టుకుంటుంది. పూర్తిగా విమర్శాత్మకమైనది కాదు. అదే సమయంలో, పూర్తిగా శాస్త్రీయమైనది కూడా కాదు. ఇది ఒక నిరీక్షణాత్మక దృక్కోణం.

సాహిత్యం ఉద్దేశ్యం ఏమిటి? అది సమాజాన్ని మార్చాలా, లేకపోతే కేవలం ప్రతిబింబించాలా? అన్న ప్రశ్నలు చాలాకాలంగా ఉన్నవే. ఈ మార్గాల్లో వెరిస్మో రెండవ దానిని ఎంచుకుంది. ఒక రచన పాఠకుడిని ఆలోచింపజేస్తే, అది కూడా ఒక రకమైన మార్పుకు దారితీస్తుంది. కాబట్టి మార్పు చేయదు అనే వాదన కూడా పూర్తిగా సరైనది కాదు.

వెరిస్మోలో కథన నిర్మాణం కూడా ప్రత్యేకమైనది. కథలు సాధారణంగా చిన్న సంఘటనల చుట్టూ తిరుగుతాయి. పెద్ద నాటకీయ మలుపులు ఉండవు. జీవితం ఎలా నడుస్తుందో అలాగే కథ ముందుకు సాగుతుంది. ఇది పాఠకుడికి ఒక మెల్లని, కానీ గాఢమైన అనుభూతిని ఇస్తుంది. ఈ విధానం పాఠకుడిని కథలోకి లాగుతుంది, కానీ అదే సమయంలో ఒక దూరాన్ని కూడా ఉంచుతుంది.

వెరిస్మోలో నైతికత లేకపోవడం ఒక ముఖ్యమైన అంశం. అంటే, కథల్లో మంచి-చెడుల స్పష్టమైన విభజన ఉండదు. పాత్రలు తమ పరిస్థితుల ప్రకారం ప్రవర్తిస్తాయి. ఇది మానవ స్వభావాన్ని మరింత సంక్లిష్టంగా చూపిస్తుంది. ఫలితంగా పాఠకుడికి ఒక అసౌకర్యాన్ని కూడా కలిగిస్తుంది. పాఠకుడు ఎప్పుడూ ఒక స్పష్టమైన తీర్పును కోరుకుంటాడు. కానీ వెరిస్మో అందుకు భిన్నంగా ఉంటుంది. పాఠకుడికి ఆశించిన కథనంగానీ, ముగింపుగానీ లభించవు.

ఒక రకంగా ఇవి వెరిస్మో రియలిజం ధోరణికి ప్రతికూల అంశాలే. కానీ, వాస్తవాలను ప్రతిబింబించడం, పాఠకులను ఆలోచింపజేయడం వంటి బలమైన కోణాలు కూడా ఇందులో ఉన్నాయి. అందుకే, ఇది కేవలం ఇటాలియన్‌ సాహిత్యానికే పరిమితం కాలేదు. ఇతర దేశాల సాహిత్యాలపైనా ప్రభావం చూపింది. ఫలితంగా వివిధ ప్రాంతాల్లో, వివిధ భాషల్లో దీనికి సమానమైన ధోరణులు కనిపిస్తాయి. ముఖ్యంగా గ్రామీణ జీవితం, పేదరికం, సామాజిక మార్పుల ప్రభావాన్ని చూపించే రచనల్లో వెరిస్మో ప్రభావం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

అయితే, ఈ ధోరణికి పరిమితులు కూడా ఉన్నాయి. నిరాశావాద దృక్కోణం పాఠకుడిని ఒక స్థిరమైన నిరుత్సాహానికి దారితీస్తుంది. మార్పు సాధ్యమనే ఆశను ఇది తగ్గిస్తుంది. సాహిత్యం కేవలం వాస్తవాన్ని చూపించడమే కాదు, ఒక కొత్త దృక్కోణాన్ని కూడా ఇవ్వగలిగినప్పటికీ, వెరిస్మో ఇందుకు కొంత భిన్నంగా ఉంటుంది.

ఏదేమైనా వెరిస్మో ఒక సంక్లిష్టమైన, తాత్వికంగా లోతైన సాహిత్య ధోరణి అనడంలో సందేహం లేదు. ఇది వాస్తవాన్ని అలంకారం లేకుండా చూపించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. కానీ అదే సమయంలో, ఈ నిజం కూడా ఒక నిర్మాణమే అనే అంశాన్ని మనం గుర్తించాలి. ఇది పాఠకుడిని క్రియాశీలంగా ఆలోచించడానికి ప్రేరేపిస్తుంది. రచయిత తన పాత్రను తగ్గించుకున్నప్పటికీ, పాఠకుడి బాధ్యతను పెంచుతుంది.

వాస్తవాన్ని తీర్పు లేకుండా చూపించడమే వెరిస్మో బలం… అదే దీని బలహీనత కూడా. ఈ విధానం ఒకవైపు సాహిత్యానికి నిజాయితీని అద్దుతుంది. మరోవైపు, పాఠకుడిని అనిశ్చితిలోకి నెడుతుంది. ఈ ద్వంద్వ స్వభావమే వెరిస్మోను ప్రత్యేకంగా నిలబెడుతుంది.