గంభీరమైన రాజ్యాంగ ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతున్న ‘సర్‌’ తీర్పు

ఓటర్ల జాబితాల్లో పేర్లను చేర్చడానికి లేదా తొలగించడానికి పౌరసత్వంపై ‘పరిమిత’ విచారణ చేపట్టే అధికారాన్ని భారత ఎన్నికల సంఘానికి (ఈసీఐ) కల్పిస్తూ 2026 మే 27న ‘ఓటర్ల జాబితా ప్రత్యేక సవరణ (ఎస్‌ఐఆర్‌)’పై సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన తీర్పులో పొరపాటు జరిగిందా?

రెండవది, ఒకసారి ఖరారైన ఓటర్ల జాబితాలను తర్వాతి ఎన్నికల సమయంలో కేవలం అనుమానాల ఆధారంగా పేర్లను తొలగించడం ద్వారా మార్చివేయవచ్చా?

ఈ ప్రశ్నలు బిహార్‌లో 2025 జనవరి 6న ప్రచురించిన ఓటర్ల జాబితాల నేపథ్యంలో తలెత్తాయి. ఇవి ఎన్నికల సంఘం చేపట్టిన ‘స్పెషల్ సమ్మరీ రివిజన్‌’ (ఎస్‌ఎస్‌ఆర్‌) ప్రక్రియ తర్వాత తలెత్తాయి.

ఎన్నికల సంఘం 2025 జూన్‌ 24న బిహార్‌తో మొదలుపెట్టి, కొత్తగా ఎస్‌ఐఆర్‌ చేపట్టాలని నిర్ణయించింది. దీంతో 2003 జనవరి 1 (బిహార్‌లో చివరిసారిగా ఎస్‌ఐఆర్‌ చేపట్టిన తేదీ) నుంచి 2025 జనవరి 6వ తేదీ (చివరి ఎస్‌ఎస్‌ఆర్‌ తేదీ) వరకు ఉన్న బిహార్‌ ఓటర్ల జాబితాలన్నింటినీ ఎన్నికల సంఘం ఒక రకంగా ప్రశ్నార్థకం చేసినట్లయింది. ఇది అనవసరమైన చర్య. ఎందుకంటే ఎన్నికల సంఘం సాధారణంగా నిర్ణీత సమయంలో ఓటర్ల జాబితాలను సమర్థవంతంగా తాజాపరుస్తూ (అప్‌డేట్‌) ఉంటుంది.

ఈ అసాధారణ ప్రక్రియ 2003 నుంచి 2025 మధ్య బిహార్‌లో జరిగిన ప్రతి ఎన్నికలోనూ ఉపయోగించిన ఓటర్ల జాబితాల విశ్వసనీయతను ప్రశ్నార్థకం చేసింది. ఫలితంగా, బిహార్‌లో 2025 జనవరి 6 నాటి ఎస్‌ఎస్‌ఆర్‌ స్థానంలో 2025 జూన్‌ 24న ఆదేశించిన ఎస్‌ఐఆర్‌ అమలులోకి వచ్చింది. 2025 జూన్‌ 24 నాటి ఎన్నికల సంఘం నోటిఫికేషన్‌ను కోర్టులో సవాలు చేశారు. అయితే, ఈ సవాలు విఫలమైంది. 2026 మే 27న ఇచ్చిన తీర్పులో కోర్టు ఎన్నికల సంఘం తీసుకున్న వైఖరినే సమర్థించింది.

కోర్టు 2026 మే 27న తీర్పు ఇవ్వకముందే, బిహార్‌లో నవంబర్‌ 2025లో, పశ్చిమ బెంగాల్‌లో ఏప్రిల్‌ 2026లో అసెంబ్లీ ఎన్నికలు జరిగాయి. ఎన్నికల సంఘం చేపట్టిన ఈ ఎస్‌ఐఆర్‌ ప్రక్రియలో పెద్ద సంఖ్యలో ఓటర్ల పేర్లు తొలగించబడటం, మరికొందరి పేర్లు ఆశ్చర్యకరంగా చేర్చడం వంటివి జరిగాయి. దీని కారణంగా ప్రజల్లో తీవ్ర అసంతృప్తి వ్యక్తమైంది. నిరసనల మధ్య ఇతర రాష్ట్రాల్లో ఇప్పుడు ఎస్‌ఐఆర్‌ అమలు చేయబడుతోంది.

ఇసీఐ అధికారాలు

‘కచ్చితమైన అర్థం’లో పౌరసత్వాన్ని నిర్ధారించే అధికారం ఇసీఐకి లేదని కోర్టు తన తీర్పులో వివరణ ఇచ్చింది. ఇసీఐ అధికారం ‘ఒక వ్యక్తిని ఓటర్ల జాబితాలో చేర్చేందుకు ఉన్న అర్హతకు’ సంబంధించినదని కోర్టు పేర్కొంది. అదే సందర్భంలో, ‘ఇది ఒక వ్యక్తికి ఉన్న పౌరసత్వ హక్కులను తొలగించలేదు, అలాగే పౌరసత్వ చట్టం కింద సంబంధిత అధికార వర్గాల ద్వారా ఆ ప్రశ్నపై నిర్ణయాన్ని నిరోధించలేదు’ అని కూడా పేర్కొంది.

పౌరసత్వ విచారణ సందర్భంలో కోర్టు ఉపయోగించిన ‘పరిమిత’, ‘కఠినమైన అర్థం’ అనే పదాలకు, కోర్టు అప్రస్తుత వ్యాఖ్యలుగా కూడా ఎటువంటి చట్టపరమైన ప్రాముఖ్యత లేదని గౌరవపూర్వకంగా మనవి చేసుకుంటున్నాను. ‘ఇసీఐ అధికారం’ ఒక ‘వ్యక్తిని ఓటర్ల జాబితాలో చేర్చే హక్కును’ ‘ప్రభావితం చేస్తుంది’ అనే ప్రకటనకు, ఇప్పటికే ఉన్న ఓటరు ఓటు హక్కును రద్దు చేసే అధికారం ఇసీఐకి ఉంది అనే అర్థం తప్ప మరోలా వ్యాఖ్యానించడానికి ఆస్కారం లేదు.

ఇది ఇసీఐకి సంపూర్ణ స్వేచ్ఛను ఇస్తున్నట్లుగా కనిపిస్తోంది. అందుకే, ఇసీఐ ఇప్పటికే ఉన్న ఓటర్ల జాబితాలను నిరాటంకంగా మార్చడానికి పూనుకోవడంలో ఆశ్చర్యం లేదు. విచారణ అంటే విచారణే. పౌరసత్వం అంటే పౌరసత్వమే. పౌరసత్వంపై విచారణ జరిపేందుకు ఇసీఐకి ఉన్న రాజ్యాంగబద్ధమైన అధికారం వివాదాస్పదంగానే మిగిలిపోయింది. పరిమితమైన విచారణ కూడా ఇసీఐ ఎన్నికల విధివిధానాలను అతిక్రమించే ప్రమాదం ఉంది. కోర్టు పొరపాటు చేసినట్లుగా కనిపిస్తోంది.

ఓటర్ల జాబితాను తయారుచేసేటప్పుడు, అందులో చేర్చబడిన ప్రతి వ్యక్తి వయోజన భారత పౌరుడేనని నిర్ధారించుకోవడం వరకే ఇసీఐ విధి పరిమితం.

కనీస వయస్సు (18 సంవత్సరాలు), భారత పౌరసత్వాన్ని పత్రాల ద్వారా నిర్ధారించుకోవాలి. ఇసీఐ పాత్ర కేవలం పరిపాలనాపరమైనది. పౌరసత్వంపై పరిమితమైన లేదా మరేదైనా విచారణ జరిపే అధికారం దానికి లేదు. అయితే, ఏ ఒక్క పత్రం కూడా పౌరసత్వాన్ని కచ్చితంగా నిరూపించేదిగా లేకపోవడంతో సమస్య తలెత్తుతుంది.

మరో మాటలో చెప్పాలంటే, అనుమానాస్పద భారత పౌరసత్వం కారణంగా ఇప్పటికే ఉన్న ఓటర్ల జాబితా నుంచి ఒక పేరును తొలగించేందుకు, కోర్టు ఇసీఐకి అనియంత్రిత విచక్షణాధికారాన్ని కల్పించింది. దీని ప్రకారం, 2025 జనవరి 6వ తేదీ నాటికి ఓటర్ల జాబితాలో అప్పటికే పేరు ఉండి, భారత పౌరుడిగా భావించబడే ఒక పౌరుడి ఓటు హక్కును, 2025 జూలై 1వ తేదీ నుంచి అమలులోకి వచ్చిన ఎస్‌ఐఆర్‌ ప్రక్రియ ద్వారా ఇసీఐ తొలగిస్తున్నది.

పత్రాలు, పౌరసత్వం, తొలగింపు

భారత పౌరసత్వానికి రుజువుగా ఉపయోగపడే ఏ ఒక్క పత్రాన్ని కూడా కోర్టు తన తీర్పులో పేర్కొనలేదు.

అయితే, కోర్టు తీర్పులోని 158వ పేరాలో ఇతర విషయాలతో పాటు ఇలా పేర్కొనబడింది. “పాస్‌పోర్ట్‌ లేదా జనన ధృవీకరణ పత్రం వలె కాకుండా, రేషన్‌ కార్డు పౌరసత్వానికి కచ్చితమైన రుజువు కాదని గమనించడం సందర్భోచితం”. ఈ విధంగా, పాస్‌పోర్ట్‌ లేదా జనన ధృవీకరణ పత్రం పౌరసత్వానికి కచ్చితమైన రుజువు అని కోర్టు తీర్పు ఇచ్చింది.

2026 జూన్‌ 24న పాస్‌పోర్ట్‌ సేవా దివస్‌ సందర్భంగా జరిగిన పత్రికా సమావేశంలో విదేశీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ పాస్‌పోర్ట్‌ కేవలం ఒక ప్రయాణ పత్రం మాత్రమేనని, భారత పౌరసత్వానికి రుజువు కాదని వివాదాస్పద ప్రకటన చేయడానికి ఇదే కారణమా?

కోర్టు తన అధికార పరిధిని ఉపయోగించి, భారత పౌరసత్వాన్ని నిరూపించే పత్రాలను నిర్దిష్టంగా పేర్కొనజాలదా? లేదా, భారత పౌరసత్వాన్ని నిరూపించే పత్రాలను నిర్దిష్టంగా పేర్కొనమని ప్రభుత్వాన్ని ఆదేశిస్తూ కోర్టు మాండమస్‌ రిట్‌ జారీ చేయజాలదా?

కోర్టు ఈ రెండింటిలో ఏదీ చేయలేదు. తద్వారా ఇసీఐ చేత పౌరసత్వం ప్రశ్నించబడిన ప్రతి భారత పౌరుడి ఆశలను వమ్ము చేసింది.

ఒక వ్యక్తి తన భారత పౌరసత్వాన్ని ఎలా నిరూపించుకోవాలి? ఈ ప్రశ్నకు ఇప్పటికీ స్పష్టమైన సమాధానం లభించలేదు. అయినప్పటికీ, కేవలం వారి భారత పౌరసత్వంపై సందేహాలున్నాయన్న కారణంతో, గత ఎన్నికల్లో ఇప్పటికే ఓటు వేసిన వ్యక్తిని ఇసీఐ ఓటు హక్కు లేకుండా చేయగలదు.

1950 జనవరి 26 నుంచి భారతదేశంలో ఓటర్ల జాబితాలను ఏ ప్రాతిపదికన తయారు చేస్తున్నారు? ముగిసిపోయిన ఎన్నికల్లో వినియోగించిన ఓటర్ల జాబితాను కేవలం అనుమానం అనే కారణంతో ఎలా మార్చగలరు? గత ఎన్నికల్లో ఓటు వేసిన తర్వాత ఒక వ్యక్తిని ఓటు హక్కు లేకుండా ఎలా చేయగలరు? ఇప్పటికే ఓటు హక్కు ఉన్న ఓటరును రద్దు చేయడానికి రాజ్యాంగ ప్రమాణం ఏమిటి? ఇవి న్యాయస్థానం పరిగణించి ఉండాల్సిన ప్రశ్నలు.

ఆర్టికల్‌ 32 (రాజ్యాంగ ఉపశమన హక్కు, ప్రాథమిక హక్కుల అమలు కోసం రిట్‌లను జారీ చేసే కోర్టు అధికారం), ఆర్టికల్‌ 141 (భారతదేశంలోని అన్ని కోర్టులపై సుప్రీంకోర్టు ప్రకటించిన చట్టానికి కట్టుబడే తత్వం), ఆర్టికల్‌ 142 (దాని ముందు పెండింగ్‌లో ఉన్న ఏదైనా కేసు లేదా విషయంలో సంపూర్ణ న్యాయం చేయడానికి అవసరమైన ఉత్తర్వులను జారీ చేసే అధికారం), ఆర్టికల్‌ 144 (కోర్టుకు సహాయంగా వ్యవహరించాల్సిన భారతదేశంలోని అన్ని పౌర, న్యాయ అధికారుల బాధ్యత) కింద సుప్రీంకోర్టు అధికారాలు విస్తృతమైనవి. భారత పౌరసత్వాన్ని నిర్ధారించడానికి ఒక కొలమానాన్ని స్పష్టంగా నిర్దేశించడం ద్వారా కోర్టు ఈ చట్టపరమైన శూన్యతను కచ్చితంగా సరిదిద్దవచ్చు.

ఓటర్ల జాబితాలో చేర్చబడేందుకు వయోజనత్వం, భారత పౌరసత్వం అనే రెండు అర్హతలు మాత్రమే అవసరం. రాజ్యాంగం మూడవ తప్పనిసరి అర్హతను నిర్దేశించలేదు. అర్హతగల ఓటర్లను గుర్తించిన తర్వాత మాత్రమే అనర్హత ప్రశ్న తలెత్తుతుంది. ఇతరత్రా అనర్హత ఉన్న వ్యక్తిని మాత్రమే అనర్హుడిగా ప్రకటించవచ్చు.

ఆర్టికల్‌ 326 అనర్హతకు గల కారణాలను ఈ విధంగా నిర్దేశించింది: నివాసం లేకపోవడం, మానసిక అస్థిరత, నేరం లేదా అవినీతి లేదా చట్టవిరుద్ధమైన కార్యకలాపాలు. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్‌ 326కు అనుగుణంగా ప్రజా ప్రాతినిధ్య చట్టం 1950, ఓటర్ల నమోదు నియమావళి ఉండాలి. అర్హత కలిగిన ఓటరును అనర్హుడిగా ప్రకటించేటప్పుడు, సహజ న్యాయ సూత్రాలను కూడా తప్పనిసరిగా పాటించాలి. నిర్ణయానికి ముందు విచారణ జరపకుండా, అర్హత కలిగిన ఓటరు పేరును ఓటర్ల జాబితా నుంచి తొలగించడం కుదరదు.

ఓటు హక్కు పరిరక్షణ

స్వేచ్ఛాయుత, నిష్పక్షపాత ఎన్నికలు భారత రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపంలో అంతర్భాగం. ఈ పునాది, నిర్మాణం బలహీనపడితే, ప్రపంచ శక్తిగా ఎదగాలన్న భారతదేశ సామర్థ్యాన్ని సాకారం చేసుకోలేము. ఒక భారత పౌరుడు తన ఓటు హక్కు విషయంలో సందిగ్ధంలో ఉంటే, అటువంటి పౌరుడి నుంచి మనం ఉత్తమ ఫలితాలను ఎలా ఆశించగలం?

ఓటు హక్కును సాధారణంగా చట్టబద్ధమైన హక్కుగా పరిగణించినప్పటికీ, దాని వినియోగం ప్రజాప్రాతినిధ్య ప్రజాస్వామ్యానికి, స్వేచ్ఛాయుత, నిష్పక్షపాత ఎన్నికల పట్ల రాజ్యాంగ నిబద్ధతకు కేంద్రబిందువు. ఐ.సి. గోలక్‌నాథ్‌ వర్సెస్‌ స్టేట్‌ ఆఫ్‌ పంజాబ్‌ (1967), కేశవానంద భారతి వర్సెస్‌ స్టేట్‌ ఆఫ్‌ కేరళ (1973), ఇందిరా నెహ్రూ గాంధీ వర్సెస్‌ రాజ్‌ నారాయణ్‌ (1975) కేసుల్లో కోర్టు ఇచ్చిన తీర్పుల నుంచి ఇది రూపాంతరం చెందింది. నేటికీ ప్రాధాన్యతను కలిగి ఉంది.

ఈ రచయిత వ్యాఖ్యానం ప్రకారం, ఈ మూడు తీర్పులను కలిపి చదివినప్పుడు, అవి ఓటు హక్కును భారత రాజ్యాంగంలోని ఒక మౌలిక లక్షణంగా నిస్సందేహంగా ఉన్నత స్థాయికి తీసుకువెళ్తాయి. రాజ్యాంగాన్ని సవరించే పార్లమెంటు అధికారాన్ని కూడా దాని మౌలిక స్వరూపాన్ని ధ్వంసం చేయడానికి లేదా దెబ్బతీయడానికి ఉపయోగించరాదని కేశవానంద భారతి తీర్పు స్పష్టం చేసింది. ఈ సూత్రం ప్రజాస్వామ్యంతో సహా రాజ్యాంగంలోని ముఖ్యమైన అంశాలను పరిరక్షిస్తూనే ఉంది.

మై లార్డ్‌, స్వేచ్ఛగా, నిష్పక్షపాతంగా, సకాలంలో ఓటు వేసే హక్కును సమర్థించండి.

(సౌజన్యం: ది హిందూ, తేదీ: 29-10-2026)