నేపాల్‌ కొత్త ప్రభుత్వంపై జెన్‌ జీకి పెరుగుతున్న అసంతృప్తి

-అసద్ మీర్జా

ఒక ప్రభుత్వాన్ని కూలదోసిన పది నెలల తర్వాత నేపాల్‌లోని జెన్‌ జీ తరం తాము నిర్మించిన ప్రభుత్వంతోనే తలపడుతోంది. ఒక క్రూరమైన తొలగింపు చర్య, ఒక డ్రైవర్‌ ఆత్మాహుతి, అసమ్మతిపై పెరుగుతున్న అణచివేత వంటివి బాలెన్‌ షా ‘కొత్త రాజకీయాలు’ పాత పోకడలకు భిన్నంగా ఉన్నాయా లేదా అని పరీక్షిస్తున్నాయి.

నేపాల్‌ ఒక ఇబ్బందికరమైన పునరావృతాన్ని ఎదుర్కొంటోంది. యువత తిరుగుబాటు సింఘా దర్బార్‌ను తగలబెట్టి, కె.పి. శర్మ ఓలీని పదవి నుంచి తొలగించిన ఏడాది లోపే, ఆ అలజడిని సృష్టించిన తరం – ఈసారి తాము ఏ నాయకుడినైతే అధికారంలోకి తీసుకురావడానికి సహాయపడ్డారో, ఆ నాయకుడికే వ్యతిరేకంగా మళ్లీ వీధుల్లోకి వచ్చింది. 2026 మార్చిలో జెన్‌ జీ ఆగ్రహాన్ని ఉపయోగించుకుని భారీ విజయం సాధించిన, ర్యాపర్‌ నుండి మేయర్‌గా మారిన ప్రధానమంత్రి బాలేంద్ర షా తన ప్రధాని పదవీకాలంలో ఇప్పుడు మొట్టమొదటి నిరంతర ప్రజా తిరుగుబాటును ఎదుర్కొంటున్నారు. దీనికి కారణం అవినీతి లేదా సోషల్‌ మీడియా నిషేధం కాదు, బుల్డోజర్‌లు.

ఏప్రిల్‌ నెలాఖరు నుంచి ఖఠ్మండు లోయలోని భాగమతి, ఇతర నదీ తీరాల వెంబడి ఉన్న ఆక్రమణదారులు, అనధికార నివాసాలపై ప్రభుత్వం చేపట్టిన తొలగింపు చర్యలు 2,600లకు పైగా కుటుంబాల ఇళ్లను నేలమట్టం చేసింది. అంచనా ప్రకారం 15,000 మంది ప్రజలు నిర్వాసితులు అయ్యారు.

ఆక్రమిత ప్రభుత్వ భూమిని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకునే చర్యగా అభివర్ణించబడిన ఈ ఆపరేషన్‌కు మొదట్లో విస్తృత మద్దతు లభించింది. శాటిలైట్‌ మ్యాపింగ్‌, బయోమెట్రిక్‌ ధృవీకరణను ఉపయోగించి, అవకాశవాద ఆక్రమణదారుల నుండి ‘వాస్తవ’ భూమిలేని కుటుంబాలను శాస్త్రీయంగా వేరు చేస్తామని ఆర్‌ఎస్‌పి ఎన్నికల ప్రణాళిక కూడా వాగ్దానం చేసింది.

అయితే ఆగ్రహాన్ని రేకెత్తించింది నదీ తీరాలను ఖాళీ చేసే సూత్రం కాదు, దాని తర్వాతి పరిణామాలు. తొలుత తొలగింపు, ఆ తర్వాతే పునరావాసం. సుమారు 325 కుటుంబాలను తాత్కాలిక నిర్బంధ కేంద్రాలకు తరలించారు. వాటిలో చాలా కేంద్రాలు ఆ తర్వాత వరదలకు గురయ్యాయి. ముఖ్యంగా కీర్తిపూర్‌లో ఇది కొట్టొచ్చినట్లు కనిపించింది. ఈ నెల ఆరంభంలో ఈ ఆశ్రయాలను కూడా ఖాళీ చేయాలని ప్రభుత్వం నిర్వాసితులను ఆదేశించింది. అయితే తమకు వెళ్లడానికి వేరే చోటు లేదని చాలామంది చెప్పారు.

మున్సిపల్‌ పోలీసులతో ఘర్షణ తర్వాత గణేష్‌ నేపాలీ అనే డ్రైవర్‌ తనకు తాను నిప్పంటించుకోవడంతో ఆగ్రహం తారాస్థాయికి చేరింది. ఈ చర్యను నిరసనకారులు పేదల పట్ల ప్రభుత్వ ఉదాసీనతకు ప్రతీకగా మార్చారు.

అప్పటి నుండి జాయింట్‌ నేషనల్‌ స్క్వాటర్స్‌ ఫ్రంట్‌ ‘పేదలపై అఘాయిత్యాలను అంతం చేయండి’ అనే నినాదాలతో కూడిన బ్యానర్లతో ప్రదర్శనలు నిర్వహించింది. మరోవైపు, ఒకప్పుడు షా ఎదుగుదలను స్వాగతించిన యువ కార్యకర్తలే ఆయన పాలనను భూమిలేని వారిని రాజ్యాంగ బాధ్యతగా కాకుండా ఒక ఇబ్బందిగా పరిగణిస్తున్నారని మండిపడుతున్నారు. 2025 సెప్టెంబర్‌లో జెన్‌ జీ పోరాడి సాధించిన జవాబుదారీతనం, సమ్మిళితత్వానికి ఇది ఒక ద్రోహమని వారు అంటున్నారు.

బాలెన్‌ షా పరిపాలన ఈ తొలగింపు ప్రక్రియను చాలాకాలంగా జరగాల్సిన భూ నిర్వహణగా సమర్థించుకుంది. నిజమైన భూమిలేని కుటుంబాలకు, లాభం కోసం ప్రభుత్వ లేదా ప్రైవేట్‌ భూములను ఆక్రమించుకున్న వారికి మధ్య వ్యత్యాసం పాటిస్తున్నామని నొక్కి చెప్పింది.

కానీ, ఈ విధానం కంటే కూడా దాని పర్యవసానాలను ఎదుర్కొన్న తీరు తీవ్రమైన విమర్శలను ఎదుర్కొంది. వరదల తర్వాత పరిస్థితులను రికార్డు చేయడానికి కీర్తిపూర్‌ నిర్బంధ కేంద్రాన్ని సందర్శించిన మజీద్‌ అన్సారీ, సరిస్మా థాపా, నెల్సన్‌ ఘటానీలతో సహా పలువురు జెన్‌ జీ కార్యకర్తలను పోలీసులు అదుపులోకి తీసుకున్నారు. న్యాయవాది అయిన అన్సారీపై గేటు వద్ద దాడి జరిగినట్లు ఆరోపణలు ఉన్నాయి.

పాత్రికేయులతో మాట్లాడటానికి ప్రయత్నించినందుకు కార్యకర్త దుర్గా ప్రసాయ్‌ని త్రిభువన్‌ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం వద్ద పోలీసులు ‘సున్నితమైన భద్రతా జోన్‌’ నిబంధనలను ఉటంకిస్తూ వేరుగా అదుపులోకి తీసుకున్నారు. ‘పోలీసు విధులకు ఆటంకం కలిగించేవారు, అశాంతిని ప్రేరేపించేవారు లేదా ప్రజా భద్రతకు ముప్పు కలిగించేవారిపై’ మాత్రమే చర్య తీసుకుంటామని, చట్టబద్ధమైన నిరసనను గౌరవిస్తామని నేపాల్‌ పోలీసు ప్రతినిధి అబి నారాయణ్‌ కఫల్‌ స్పష్టం చేశారు.

హక్కుల సంఘాలు దీనిని భిన్నంగా చూస్తున్నాయి. నేషనల్‌ అలయన్స్‌ ఆఫ్‌ విమెన్‌ హ్యూమన్‌ రైట్స్‌ డిఫెండర్స్‌ దీనిని ‘అమానుషమైన ప్రవర్తన’, ‘చట్టవిరుద్ధమైన నిర్బంధం’ అని ఖండిస్తుండగా, శాంతియుత నిరసనను పోలీసులు భద్రతా ముప్పుగా పరిగణిస్తున్న విస్తృత ధోరణిని ఖఠ్మండు పోస్ట్‌ నమోదు చేసింది.

జాతీయ మానవ హక్కుల కమిషన్‌ రెండుసార్లు జోక్యం చేసుకుంది. ప్రత్యామ్నాయ ఏర్పాట్లు చేయకుండా నిర్బంధ కేంద్రాల నుంచి ఆక్రమణదారులను ఖాళీ చేయించవద్దని అధికారులను ఆదేశించింది. ఈ క్రమంలో నేపాల్‌లోని 2018 నాటి మురికివాడల గృహ చట్టాన్ని, ఆర్టికల్‌ 37 ప్రకారం తగిన గృహవసతి పొందే రాజ్యాంగ హక్కును, నేపాల్‌ ఆమోదించిన అంతర్జాతీయ ఒప్పందాలను ఉటంకించింది.

సుప్రీంకోర్టు కూడా ఈ ఖాళీ చేయించే చర్యకు వ్యతిరేకంగా షో-కాజ్‌ ఆదేశాలు జారీ చేసింది. ఒక మంత్రి ఆక్రమణదారులకు అరుదైన వ్యక్తిగత క్షమాపణ చెప్పి, ఈ పరిస్థితిని ‘చూడటానికి కష్టంగా ఉంది’ అని పేర్కొన్నారు. అయితే, తమ విధానం మొత్తం చట్టబద్ధమైనదేనని ప్రభుత్వం పదేపదే నొక్కిచెబుతున్న నేపథ్యంలో ఈ అంగీకారం ఇబ్బందికరంగా ఉంది.

మార్చి ఎన్నికలలో ఓడిపోయిన పార్టీలకు, తమను తిరస్కరించిన ఓటర్లకే రక్షకులుగా తమను తాము పునఃసృష్టించుకోవడానికి ఈ సంక్షోభం ఒక అవకాశం కల్పించింది. ప్రజా తీర్పు అనేది ‘ఏకపక్ష పాలనకు అనుమతి పత్రం’ కాదని వాదిస్తూ, ‘తొలగింపునకు ముందు పునరావాసం’ అనే విధానాన్ని అవలంభించాలని, పౌరులపై బలప్రయోగం ఆపాలని సిపిఎన్‌కు చెందిన నీరజ్‌ ఆచార్య ప్రభుత్వానికి విజ్ఞప్తి చేశారు.

జనతా సమాజ్‌వాదీ పార్టీకి చెందిన మహతో ఇంకా ముందుకు వెళ్లి, ప్రభుత్వ మొదటి వంద రోజులు ‘పాత నిరంకుశత్వపు వాసనను’ మోస్తున్నదని అభివర్ణించారు. బుల్డోజర్‌లతో కూల్చివేసిన నివాస ప్రాంతాలు, విద్య, ఆరోగ్య సంరక్షణపై పన్నులు, గణేష్‌ నేపాలీ ఆత్మాహుతి వంటి అంశాలు సంస్థాగత నిర్లక్ష్యానికి నిదర్శనమని ఆయన పేర్కొన్నారు.

ఇక్కడ ప్రధాన వైఫల్యం ఉద్దేశంలో కాదు, క్రమబద్ధీకరణలో ఉంది. నేపాల్‌ రాజ్యాంగం, దాని 2018 ఆక్రమణదారుల హక్కుల చట్టం, పలు సుప్రీం కోర్టు తీర్పులు అన్నీ, జాతీయ మానవ హక్కుల మండలి పదేపదే చెబుతున్న ఒకే సూత్రాన్ని నిర్ధారిస్తున్నాయి. పునరావాసానికి ముందే ప్రత్యామ్నాయ గృహవసతి, జీవనోపాధి మద్దతు అందించాలి, అంతేగానీ పునరావాసం తర్వాత ఒక అదనపు ఆలోచనగా కాదు.

విశ్వసనీయమైన భవిష్యత్‌ కార్యాచరణకు, ధృవీకరించబడిన పునరావాస స్థలాలు సిద్ధమయ్యే వరకు తదుపరి తొలగింపులను నిలిపివేయాలి. అలాగే, ఇష్టానుసారంగా బుల్డోజర్‌లతో దాడులు చేయడం కాకుండా, భూ సంబంధిత సమస్యల పరిష్కార కమిషన్‌ ద్వారా నిజమైన భూమిలేని కుటుంబాలను శాస్త్రీయ పద్ధతిలో గుర్తించే వాగ్దానాన్ని పూర్తి చేయాలి.

అన్నింటికంటే ముఖ్యంగా షా ప్రభుత్వం ఒక విషయాన్ని గుర్తించాలి. అదేమిటంటే, జెన్‌ జీ యొక్క అసలు డిమాండ్‌ కేవలం సింఘా దర్బార్‌లో ముఖాలను మార్చడం మాత్రమే కాదు – పౌరులను, ముఖ్యంగా అత్యంత పేదవారిని, న్యాయబద్ధమైన పద్ధతిలో చూసే సంస్థలు కావాలనేది వారి డిమాండ్‌. ఈ పరీక్షలో విఫలమైతే, తాము ఒకప్పుడు వ్యతిరేకించిన అలవాట్లను ఆ ఉద్యమ నాయకులే ఎంత వేగంగా అలవర్చుకుంటారో తెలిపే ఒక అధ్యయనంగా అత్యంత పిన్న వయస్కురాలైన ప్రభుత్వం నేపాల్‌ మిగిలిపోయే ప్రమాదం ఉంది.