కాలంతో పాటు మారేదే సాహిత్యం

సరిగ్గా ఏడాది క్రితం ప్రఖ్యాత కవి, రచయిత, విమర్శకుడు, సాహిత్య చరిత్రకారుడు, పరిశోధకుడు, నవచేతన పబ్లికేషన్స్ సంపాదకులు ఏటుకూరి ప్రసాద్ గారితో జరిపిన ‘ముఖాముఖి’. వివిధ కారణాల నేపథ్యంలో, ప్రచురించలేకపోయిన ఇంటర్వ్యూ, ఇప్పుడు ఏటుకూరి గారి అకాల మృతికి సంతాపం ప్రకటిస్తూ, 19వ తేదీన ఆయన ‘జయంతి’ సందర్భంగా ప్రచురించడం సముచితం.. సందర్భోచితం.

ప్రశ్న: ‘ముఖాముఖి’కి అవకాశం ఇచ్చినందుకు ముందుగా మీకు ధన్యవాదాలు. ఈ సంభాషణను ఒక ప్రశ్నతో ప్రారంభిద్దాం. సాహిత్యం అంటే ఏమిటి? అది కాలానుగుణంగా ఎందుకు మారుతూ ఉంటుంది?

ఏటుకూరి: ధన్యవాదాలు. సాహిత్యం అనేది కేవలం పదాల సమాహారం కాదు. అది ఒక నాగరికతకు సంబంధించిన సామూహిక స్మృతి. మనిషి అనుభవించిన జీవితం, అతని కలలు, భయాలు, విశ్వాసాలు, పోరాటాలు, ఆశలు, నిరాశలు, విజయాలు, వైఫల్యాలు కలగలిసిన జీవన ప్రవాహమే సాహిత్యం. అందుకే అది ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉండదు. సమాజం మారితే సాహిత్యం మారుతుంది. విలువలు మారినప్పుడు కూడా సాహిత్యం కొత్త రూపాన్ని సంతరించుకుంటుంది.

ఒకప్పుడు మనిషి ప్రకృతి శక్తుల ముందు నిస్సహాయుడు. వర్షం ఎందుకు కురుస్తుంది? పిడుగు ఎందుకు పడుతుంది? వంటి అత్యంత సాధారణ ప్రశ్నలకు కూడా అతని వద్ద శాస్త్రీయ సమాధానాలు లేవు. అలాంటి సమయంలో పురాణాలు, ఇతిహాసాలు, దైవకథలు జన్మించాయి. అదే కాలంలో అవి ప్రజలకు జ్ఞానాన్ని, ధైర్యాన్ని, నీతిని అందించే సాధనాలుగా నిలిచాయి. తర్వాత రాజ్యాలు ఏర్పడ్డాయి. రాజుల ఆధిపత్యం పెరిగింది. యుద్ధాలు, విజయాలు, సామ్రాజ్యాల విస్తరణ సమాజ జీవితంలో ప్రధాన అంశాలయ్యాయి. ఆ ప్రభావం సాహిత్యంపై పడింది. అందుకే ప్రతి యుగానికి తనదైన సాహిత్యం ఉంటుంది. సాహిత్యం చరిత్రను అనుసరించదు. ఎందుకంటే, అది చరిత్రతో కలిసి ప్రయాణిస్తుంది.

ప్రశ్న: అంటే, సాహిత్యం సమాజానికి అద్దం అని చెప్పడం సరైనది కాదా?

ఏటుకూరి: అది సగం నిజం మాత్రమే. ‘సాహిత్యం సమాజానికి అద్దం’ అని మనం తరచూ వింటాం. కానీ అద్దం కేవలం ఉన్నదాన్ని మాత్రమే చూపిస్తుంది. సాహిత్యం అంతకంటే గొప్పది. అది దారి కూడా చూపించాలి. చీకటిలో మనిషి చేతిలో ఉండే దివిటీలా ఉండాలి. ఉదాహరణకు బానిసత్వం ఒకప్పుడు ప్రపంచవ్యాప్తంగా సాధారణ వ్యవస్థ. ఆ కాలంలో కొంతమంది రచయితలు దానిని సమర్థించారు. కానీ మరికొందరు మానవ గౌరవాన్ని సమర్థిస్తూ రచనలు చేశారు. చరిత్రలో మార్పును తీసుకొచ్చింది ఎవరు? అద్దంలా చూసినవారా? లేక వెలుగులా మార్గం చూపినవారా? సమాధానం స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నది. అందుకే, సాహిత్యం వాస్తవాన్ని చూపాలి, అదే సమయంలో, అంగీకారంకాని వాస్తవాన్ని మార్చే శక్తినీ కలిగి ఉండాలి అంటాను.

ప్రశ్న: రాజుల కాలంనాటి సాహిత్యంలో ప్రజల జీవితం కనిపించదనే విమర్శలు ఉన్నాయి. వాటిని ఎలా చూడాలి?

ఏటుకూరి: ఆ విమర్శలో కొంత నిజం ఉంది. చాలా వరకు ఆస్థాన సాహిత్యం రాజుల చుట్టూనే తిరిగింది. రైతు, కూలీ, మహిళ, శిల్పి, సాధారణ ప్రజల జీవితం అందులో తక్కువగా కనిపిస్తుంది. ఎందుకంటే రచయితల జీవితం కూడా రాజసభలకే పరిమితమైంది. అయితే, అదే కాలంలో ప్రజల నోటి మాటగా జానపద సాహిత్యం జీవించింది. జానపద గీతాలు, కథలు, సామెతలు, బుర్రకథలు, యక్షగానాలు, ఒగ్గుకథలు వంటి ప్రక్రియల్లో ప్రజల అసలు జీవితం కనిపిస్తుంది. అందుకే ఒక దేశ సాహిత్య చరిత్రను అర్థం చేసుకోవాలంటే కేవలం గ్రంథాలు మాత్రమేకాదు, జానపద సాహిత్యాన్ని కూడా సమానంగా అధ్యయనం చేయాలి.

ప్రశ్న: సాహిత్యంలో ఊహాశక్తి పాత్ర ఎంత ముఖ్యమైనది?

ఏటుకూరి: సాహిత్యం పూర్తిగా వాస్తవం మాత్రమే అయితే అది వార్త అవుతుంది. పూర్తిగా ఊహ మాత్రమే అయితే అది కల్పితం అవుతుంది. గొప్ప సాహిత్యం ఈ రెండింటి సమన్వయం. ఊహాశక్తి లేకపోతే కవి కొత్త ప్రపంచాన్ని సృష్టించలేడు. అదే వాస్తవం లేకపోతే ఆ ప్రపంచం పాఠకుడిని తాకదు. అందుకే గొప్ప రచయితలు వాస్తవాన్ని ఊహతో అందంగా తీర్చిదిద్దుతారు. రామాయణం, మహాభారతం, షేక్స్పియర్‌ నాటకాలు, రవీంద్రనాథ్‌ ఠాగూర్‌ రచనలు, ఇలా అన్నింటిలోనూ ఊహ ఉంది. కానీ ఆ ఊహ చివరకు మనిషి జీవితాన్నే ప్రతిబింబిస్తుంది.

ప్రశ్న: నేటి యువ రచయితలు ప్రాచీన సాహిత్యాన్ని చదవాలా లేక ఆధునిక సాహిత్యానికే పరిమితం కావాలా?

ఏటుకూరి: ప్రాచీన సాహిత్యం చదవకుండా ఆధునిక సాహిత్యాన్ని పూర్తిగా అర్థం చేసుకోవడం కష్టం. అలాగే ఆధునిక సాహిత్యం చదవకుండా ప్రాచీన సాహిత్యాన్ని మాత్రమే చదివితే వర్తమానం అర్థం కాదు. ఒక చెట్టుకు వేర్లు ఎంత ముఖ్యమో, కొత్త కొమ్మలు కూడా అంతే ముఖ్యమైనవి. వేర్లను కోసేస్తే చెట్టు నిలబడదు. కొత్త కొమ్మలు రాకపోతే అది ఎదగదు. సాహిత్యానికి కూడా ఇదే సూత్రం వర్తిస్తుంది.

ప్రశ్న: ఇలాంటి సందర్భాలలో, సాహిత్యాన్ని ఎలా చూడాలంటారు?

ఏటుకూరి: సాహిత్యం ఎప్పుడూ కాలంతో సంభాషిస్తుంది, కాలంతో మమేకమవుతుంది. అది నిన్నటి నుంచి ఈనాటికి, ఈరోజు నుంచి రేపటికి ప్రయాణించే సజీవ ప్రక్రియ. అందుకే సాహిత్యాన్ని మ్యూజియంలో పెట్టే వస్తువుగా కాకుండా, నిరంతరం పరిణామం చెందే సజీవ శక్తిగా చూడాలి.

ప్రశ్న: సాహిత్యంలో కాల్పనికవాదం, రొమాంటిసిజం ఎలా ప్రవేశించాయి?

ఏటుకూరి: పద్దెనిమిదో శతాబ్దం చివరి నుంచి యూరప్‌లో పారిశ్రామిక విప్లవం, శాస్త్రీయ ఆవిష్కరణలు, పట్టణీకరణ వేగంగా పెరిగాయి. యంత్రాలు మనిషి జీవితాన్ని మార్చేశాయి. అయితే ఆ మార్పుల్లో మనిషి ప్రకృతికి, భావోద్వేగాలకు దూరమవుతున్నాడనే భావన రచయితల్లో కలిగింది. దానికి ప్రతిస్పందనగా రొమాంటిసిజం లేదా కాల్పనికవాదం వచ్చింది. విలియం వర్డ్స్‌వర్త్‌, షెల్లీ, కీట్స్‌, బైరన్‌ వంటి కవులు ప్రకృతిని, ప్రేమను, స్వేచ్ఛను, వ్యక్తి అంతర్ముఖ ప్రపంచాన్ని కవిత్వంలో ప్రతిష్ఠించారు. మన తెలుగు సాహిత్యంలోనూ భావకవిత్వం, ప్రకృతి వర్ణనలు, ప్రేమ, వ్యక్తిగత అనుభూతులు ప్రధానంగా నిలిచిన కాలం ఉంది. కాల్పనికవాదం మనిషి హృదయాన్ని అందంగా ఆవిష్కరించింది. కానీ అది సమాజంలోని కఠిన వాస్తవాల నుంచి కొంత దూరంగా వెళ్లిందనే విమర్శ కూడా ఉంది.

ప్రశ్న: ఈ కాల్పనికవాదం సాహిత్యానికి లోపమా? లేక అవసరమైన దశా?

ఏటుకూరి: అది ఖచ్చితంగా అవసరమైన దశే. మనిషి కేవలం రొట్టెతో మాత్రమే జీవించడు. అతనికి కలలు కావాలి, సంగీతం కావాలి, ప్రేమ కావాలి, ప్రకృతి కావాలి. కాల్పనికవాదం మనిషి మనసును సుసంపన్నం చేసింది. అయితే సమాజంలో ఆకలి, దోపిడీ, అసమానతలు పెరిగినప్పుడు కేవలం పూలు, చంద్రుడు, ప్రేమ గురించి మాత్రమే రాస్తే అది అసంపూర్ణ సాహిత్యంగా మారుతుంది. అందుకే తరువాతి దశలో సాహిత్యం మళ్లీ మనిషి జీవిత వాస్తవాల వైపు తిరిగింది.

ప్రశ్న: మానవతావాద సాహిత్యం ఎలా ఆవిర్భవించింది?

ఏటుకూరి: ప్రపంచ యుద్ధాలు, వలస పాలన, పేదరికం, దోపిడీ వంటి అనుభవాలు సహజంగానే ‘సాహిత్యం ఎవరి కోసం?’ అనే ప్రశ్నను రచయితల ముందు ఉంచాయి. అప్పటి నుంచి సాధారణ మనిషే సాహిత్యానికి కేంద్రబిందువయ్యాడు. టాల్‌స్టాయ్‌, దోస్తోయెవ్‌స్కీ, చార్లెస్‌ డికెన్స్‌, మాక్సిమ్‌ గోర్కీ వంటి రచయితలు సమాజంలోని సామాన్యుల బాధలను ప్రపంచానికి పరిచయం చేశారు. తెలుగులో గురజాడ అప్పారావు ‘దేశమంటే మట్టికాదోయ్, దేశమంటే మనుషులోయ్‌’ అంటూ, మానవతావాద సాహిత్యానికి అత్యుత్తమ నిర్వచనమిచ్చారు. అక్కడినుంచి మనిషే సాహిత్యానికి కొలమానంగా మారాడు. శ్రీశ్రీ వంటి వారు కార్మికులకు పట్టంగట్టి, శ్రామిక వాదాన్ని బలంగా వినిపించారు.

ప్రశ్న: సాహిత్యం ఎప్పుడు ఈ విధమైన సామాజిక వాస్తవికత వైపు మళ్లింది?

ఏటుకూరి: సమాజంలో అసమానతలు పెరిగినప్పుడు సాహిత్యం కూడా వాటిని ప్రశ్నించడం ప్రారంభించింది. రైతులు, కార్మికులు, కూలీలు, నిరుద్యోగులు, శ్రమజీవుల జీవితాలు సాహిత్యంలో ప్రధానాంశాలయ్యాయి. ఈ దశలో వాస్తవిక సాహిత్యం, అభ్యుదయ సాహిత్యం బలంగా ఎదిగాయి. తెలుగులో శ్రీశ్రీ, దాశరథి, కాళోజీ, ఆరుద్ర వంటి రచయితలు కవిత్వాన్ని ప్రజల జీవితాలకు దగ్గర చేశారు. ప్రపంచ సాహిత్యంలో పాబ్లో నెరుడా, బెర్టోల్ట్‌ బ్రెష్ట్‌ వంటి రచయితలు కూడా ఇదే దిశలో ప్రయాణించారు. సాహిత్యం కేవలం వినోదం మాత్రమేగాక, సామాజిక చైతన్యానికి ఆయుధంగా కూడా మారింది.

ప్రశ్న: వామపక్ష సాహిత్యాన్ని చాలా మంది రాజకీయ కోణంలోనే చూస్తారు. దానికి మీ సమాధానం ఏమిటి?

ఏటుకూరి: వామపక్ష సాహిత్యాన్ని కేవలం రాజకీయ కోణంలో చూడడం సరైంది కాదు. దాని ప్రధాన ఆందోళన సామాజిక, ఆర్థిక అసమానత. ప్రపంచంలో సంపద కొద్దిమంది చేతుల్లోనే కేంద్రీకృతమవుతుంది. లక్షలాది మంది ఆకలి, నిరుద్యోగం, నిరాశ్రయత్వంతో జీవిస్తున్నారు. సాహిత్యం మౌనంగా ఉండకూడదు. కార్ల్‌ మార్క్స్‌ ఆలోచనలు ప్రపంచ సాహిత్యంపై గాఢమైన ప్రభావం చూపాయి. వర్గపోరాటం, శ్రమ విలువ, దోపిడీ వంటి అంశాలు అనేక రచనలకు ఆధారమయ్యాయి. మన దేశంలో అభ్యుదయ రచయితల ఉద్యమం కూడా ఈ భావజాలం ప్రభావంతోనే బలపడింది.

నేటి ప్రపంచాన్ని చూడండి. సాంకేతికత అభివృద్ధి చెందుతోంది. కానీ, అదే సమయంలో ధనికులు మరింత ధనవంతులు, పేదలు మరింత పేదలుగా మారుతున్నారు. ఇలాంటి సమయంలో అసమానతలను ప్రశ్నించే సాహిత్యం అత్యంత అవసరం. వామపక్ష సాహిత్యం అంటే ద్వేషాన్ని ప్రచారం చేయడం కాదు; సమానత్వం, న్యాయం, మానవ గౌరవం కోసం నిలబడడం.

ప్రశ్న: ఆర్థికంగా, సామాజికంగా వెనుకబడిన వర్గాల జీవితం సాహిత్యంలోకి ఎలా వచ్చింది?

ఏటుకూరి: ఎంతోకాలం సాహిత్యం పాలకుల గొంతుకగా ఉండేది. తర్వాత అది మధ్యతరగతి భావజాలాన్ని ప్రతిబింబించింది. కానీ సమాజంలో అత్యంత అణచివేతకు గురైన వర్గాల అనుభవాలు కనిపించలేదు. ఆ లోటును భర్తీ చేసినవే దళిత, బహుజన, ఆదివాసీ సాహిత్య ఉద్యమాలు. ఈ సాహిత్యం కేవలం బాధలను చెప్పడంతో ఆగలేదు. చరిత్రను మరో కోణంలో చదివించింది. శతాబ్దాలుగా అణచివేతకు, నిర్లక్ష్యానికి గురైన మనుషుల అనుభవాలను సాహిత్య కేంద్రంగా తీసుకొచ్చింది. దళిత సాహిత్యం వల్ల తెలుగు సాహిత్యంలో కొత్త భాష వచ్చింది, కొత్త ప్రతీకలు వచ్చాయి, కొత్త జీవితం ప్రవేశించింది.

ప్రశ్న: కొందరు దళిత సాహిత్యం ఒక వర్గానికే పరిమితం అంటుంటారు. మీ అభిప్రాయం?

ఏటుకూరి: అది సరైన అవగాహన కాదు. దళిత సాహిత్యం ఒక వర్గం కోసం మాత్రమే కాదు. అసమానతను ప్రశ్నించే మానవతా సాహిత్యం. ఒక దళితుడి బాధను అర్థం చేసుకోవడమంటే, సమాజంలోని అన్యాయాన్ని అర్థం చేసుకోవడం. మంచి సాహిత్యానికి కులం ఉండదు. కానీ కులవ్యవస్థ వల్ల ఏర్పడిన బాధను మాత్రం అది నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు. దళిత సాహిత్యం మన సమాజం దాచిపెట్టిన వాస్తవాలను వెలుగులోకి తీసుకొచ్చింది. అదే దాని చారిత్రక ప్రాధాన్యం.

ప్రశ్న: స్త్రీవాద సాహిత్యం గురించి మీరు ఏమంటారు?

ఏటుకూరి: స్త్రీవాద సాహిత్యాన్ని కొందరు పురుష వ్యతిరేక సాహిత్యంగా అపార్థం చేసుకుంటారు. కానీ అది అసలు సిసలైన అర్థం కాదు. స్త్రీని కూడా సంపూర్ణ మనిషిగా చూడాలని, ఆమెకు సమాన హక్కులు, సమాన అవకాశాలు ఉండాలని చెప్పేదే స్త్రీవాదం. శతాబ్దాలుగా సాహిత్యంలో స్త్రీ పాత్రను ఎక్కువగా పురుష రచయితలే నిర్మించారు. స్త్రీ స్వయంగా తన అనుభవాన్ని చెప్పడం ప్రారంభించినప్పుడు కొత్త ప్రపంచం కనిపించింది. కుటుంబం, వివాహం, మాతృత్వం, ఉద్యోగం, శరీర రాజకీయాలు, స్వేచ్ఛ, వ్యక్తిత్వం వంటి అంశాలు సాహిత్యంలో కొత్త కోణాన్ని తెచ్చాయి. సమాజంలో సగం జనాభా అనుభవాలను ప్రతిబింబించే సాహిత్యం లేకుండా ఏ సాహిత్య చరిత్రా సంపూర్ణం కాదు.

ప్రశ్న: ఇటీవల ‘ఎల్‌జిబిటిక్యు’ (LGBTQ) సాహిత్యం గురించి ఎక్కువగా చర్చ జరుగుతోంది. దీనిని ఎలా చూడాలి?

ఏటుకూరి: సాహిత్యం అంటేనే మనిషి అనుభవాల చరిత్ర. ఆ అనుభవాల్లో లింగ వైవిధ్యం కూడా ఒక భాగం. చాలా కాలం పాటు ఎల్‌జిబిటిక్యు వ్యక్తుల జీవితాలు సాహిత్యంలో కనిపించలేదు. కనిపించినా అపహాస్యంగా లేదా ప్రతికూలంగా చూపించడం జరిగింది. ఇప్పుడు వారు తమ అనుభవాలను తామే రాస్తున్నారు. ఇది సాహిత్య విస్తరణకు సంకేతం. ఒక రచనతో ఏకీభవించవచ్చు, విభేదించవచ్చు. కానీ ఒక వర్గం ఉనికినే నిరాకరించడం సాహిత్య స్వభావం కాదు. సాహిత్యం మనిషిని అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించాలేతప్ప, తీర్పు చెప్పడానికి కాదు. అయితే ఏ సాహిత్యమైనా కళాత్మకత, సాహిత్య విలువలను కోల్పోవద్దు. కేవలం నినాదం గొప్ప సాహిత్యాన్ని సృష్టించదు. అనుభవం కళగా మారినప్పుడే అది చిరస్థాయిగా నిలుస్తుంది.

ప్రశ్న: అంటే సాహిత్యం నిరంతరం విస్తరిస్తూ ఉంటుందా?

ఏటుకూరి: అవును. ప్రారంభంలో చెప్పుకున్నట్టు సాహిత్యం నిరంతరం మారుతూ, అనంతంగా విస్తరిస్తూ ఉంటుంది. ఇదే సాహిత్య సౌందర్యం. ఒకప్పుడు దేవుళ్లు కేంద్రంగా ఉన్నారు. తర్వాత రాజులు వచ్చారు. తరువాత ప్రేమ, ప్రకృతి, ఆపై సామాన్య మనిషి, శ్రమజీవి, మహిళ, దళితుడు, ఆదివాసీ, ఇప్పుడు లింగ వైవిధ్య అనుభవాలు కూడా సాహిత్యంలోకి వచ్చాయి. ఈ మార్పుల వల్ల సాహిత్యం బలహీనపడలేదు. మరింత బలపడింది. మరింత ప్రజాస్వామ్యబద్ధమైన రూపాన్ని సంతరించుకుంది.

మంచి సాహిత్యం ఎప్పుడూ కొత్త స్వరాలకు తలుపులు తెరుస్తుంది. ఎందుకంటే, సమాజం నిరంతరం మారుతుంది. మనిషి మారుతాడు. అతని ప్రశ్నలు మారుతాయి. ఆ ప్రశ్నలకు సమాధానాలు వెతికే ప్రయాణమే సాహిత్యం. అందుకే సాహిత్యం కాలాన్ని అనుసరించదు. కాలాన్ని ప్రశ్నిస్తుంది, కాలాన్ని ప్రభావితం చేస్తుంది. అదే దాని శాశ్వత శక్తి.

ప్రశ్న: చివరిగా… మీ దృష్టిలో ఒక గొప్ప సాహిత్య కృతి ఎలా ఉండాలి?

ఏటుకూరి: నా అభిప్రాయం ప్రకారం గొప్ప సాహిత్య కృతి మూడు లక్షణాలను కలిగి ఉండాలి. మొదటిది కళాత్మకత, రెండోది సామాజిక బాధ్యత, మూడోది శాశ్వత మానవీయ విలువలు. ఈ మూడింటిలో ఏ ఒక్కటి లేకపోయినా ఆ రచన సంపూర్ణంగా నిలబడదు. చాలామంది సాహిత్యం సమాజానికి అద్దం కావాలని అంటారు. అది నిజమే. కానీ అద్దం కేవలం ఉన్నదాన్ని మాత్రమే చూపిస్తుంది. గొప్ప సాహిత్యం మాత్రం మనిషి ఎలా ఉండాలో కూడా చూపించాలి. అందుకే నేను ఎప్పుడూ చెప్పే మాట ఏమిటంటే, సాహిత్యం దర్పణమే కాదు, దివిటీ కూడా కావాలి. చీకటిలో దారి చూపని వెలుగు ఎంత పనికిరాదో, మార్పును సూచించని సాహిత్యం కూడా అంతే అసంపూర్ణం.