స్వదేశంలో దివాళా.. విదేశాలలో దిలాసా!
స్వదేశంలో దివాళా.. విదేశాలలో దిలాసా!
ఇదీ రుణాలు ఎగవేసిన కార్పొరేట్ బడాబాబుల కథ
రచయిత: నంటూ బెనర్జీ
ఐదు రోజులు జరుపుకునే దీపావళి పండుగలో భాగంగా ఈ ఏడాది మొదటి రోజైన ధంతేరస్కు కేవలం ఒక రోజు ముందు 2008లో పద్మభూషణ్ పురస్కార గ్రహీత, ఎర్నెస్ట్ అండ్ యంగ్ ఎంటర్ప్రెన్యూర్ ఆఫ్ ది ఇయర్ అవార్డు గ్రహీత, మాజీ భారతీయ వ్యాపార దిగ్గజం వేణుగోపాల్ ధూత్ను నేషనల్ కంపెనీ లా ట్రిబ్యునల్ ‘దివాళా తీసినట్లు’గా ప్రకటించింది. విజయ్ మాల్యా, అనిల్ అంబానీ, ప్రమోద్ మిత్తల్, బి.ఆర్. శెట్టి, సంజయ్, నీరజ్ సింఘాల్, నరేశ్ గోయల్, నీరవ్ మోదీ, మెహుల్ చోక్సీ వంటి దివాళా తీసిన భారతీయ వ్యాపార దిగ్గజాల సరసన ధూత్ కూడా చేరారు.
విజయ్ మాల్యా వీరందరిలో అత్యంత ప్రముఖుడు. 2012లో ఇండియన్ ప్రీమియర్ (క్రికెట్) లీగ్ వ్యవస్థాపకుడు లలిత్ మోదీ 65,000 పౌండ్ల ప్రైవేట్ సెక్యూరిటీ బిల్లులు చెల్లించని కారణంగా లండన్ కోర్టులో దివాళా తీసినట్లు ప్రకటించారు. విచిత్రంగా, చాలామంది రుణదాతలు, ముఖ్యంగా పెద్ద సంస్థలు, దివాళా దాఖలు చేయడం పట్ల ఆశ్చర్యకరంగా భావోద్వేగరహితంగా స్పందిస్తారు.
స్మగ్లర్స్ అండ్ ఫారిన్ ఎక్స్ఛేంజ్ మానిప్యులేటర్స్ యాక్ట్ (సాఫెమా) కింద 2026 జులైలో అప్పీలెట్ ట్రిబ్యునల్ ఇచ్చిన తీర్పు ప్రకారం, దక్షిణాఫ్రికాలో జరిగిన 2009 ఐపీఎల్ సీజన్కు సంబంధించి లలిత్ మోదీపై ఎన్ఫోర్స్మెంట్ డైరెక్టరేట్ గతంలో చేసిన నిర్ధారణలు, జరిమానాలలో చాలా వరకు కొట్టివేయబడ్డాయి. ఈ నేపథ్యంలో వచ్చే ఏడాది ప్రారంభంలోగా లలిత్ మోదీ భారతదేశానికి తిరిగి రావాలని భావిస్తున్నారు. సుమారు 570 మిలియన్ డాలర్ల నికర ఆస్తి కలిగిన లలిత్ మోదీకి లండన్లోని స్లోన్ స్ట్రీట్లో 7,000 చదరపు అడుగుల విస్తీర్ణంలో ఐదు అంతస్తుల విలాసవంతమైన భవనం ఉంది. ఇందులో 8 పడక గదులు, 7 స్నానాల గదులు, ఒక అంతర్గత ఎలివేటర్, క్రికెట్ జ్ఞాపికల కలెక్షన్ ఉన్నాయి. ఆయన సేకరించిన విలాసవంతమైన కార్లలో అనేక ఫెరారీలు (ఉదాహరణకు, CRI3KET లైసెన్స్ ప్లేట్తో ఉన్న ఫెరారీ F12 బెర్లినెట్టా, ఫెరారీ కాలిఫోర్నియా), ఒక ఆస్టన్ మార్టిన్ రాపిడ్, ఒక మెక్లారెన్ 720S, ఒక మెర్సిడెస్-బెంజ్ S-క్లాస్, ఒక G63 AMG, ఒక రేంజ్ రోవర్ ఆటోబయోగ్రఫీ వంటి ఖరీదైన కార్లు ఉన్నాయి. మోదీ తన జీవనశైలిని ‘వజ్రాల చెంచాతో పుట్టడం’ అని, అది తమ తరతరాల కుటుంబ సంపదకు కొనసాగింపు అని బహిరంగంగా అభివర్ణించారు.
దివాళా వీరిది.. నష్టం బ్యాంకులు, రుణదాతలది..
దివాళా తీసిన చాలామంది భారతీయ వ్యాపార దిగ్గజాలు విలాసవంతమైన వ్యక్తిగత జీవితాన్ని గడుపుతుండగా, వారి బ్యాంకులు, రుణదాతలు మాత్రం నష్టాన్ని చవిచూడాల్సి వచ్చింది. వారి కార్పొరేట్ పతనం వారి వ్యక్తిగత సౌకర్యాలకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. రూ.9,000 కోట్లకు పైగా చెల్లించని బ్యాంకు రుణాలతో మాల్యాకు చెందిన కింగ్ఫిషర్ విమానయాన సంస్థ కుప్పకూలగా, ఆయనను పరారీలో ఉన్న ఆర్థిక నేరస్థుడిగా ప్రకటించారు. ఆ తరువాత ఆయన యూకెలోని తన విలాసవంతమైన ఎస్టేట్లలో సంతోషంగా నివసిస్తున్నారు. యూకె కోర్టులు రుణదాత తరఫున ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఆస్తులను స్తంభింపజేసే ఉత్తర్వులను జారీ చేసినప్పటికీ, దివాళా ప్రకటించిన వ్యక్తికి జీవన వ్యయాలు, న్యాయ రుసుముల కోసం భారీ నెలవారీ భత్యాలపై చట్టపరమైన మినహాయింపులు అందిస్తాయి.
కింగ్ఫిషర్ బ్రూయరీస్ అధినేతగా ప్రసిద్ధుడైన మాల్యా 2002 నుండి 2008 వరకు, 2010 నుండి 2016 వరకు కర్ణాటక నుండి ‘స్వతంత్ర’ సభ్యుడిగా రెండు పర్యాయాలు భారత రాజ్యసభకు (ఎగువ సభ) ఎన్నికైనారు. ఆయన మొదటి పర్యాయానికి కాంగ్రెస్, జనతా దళ్ (సెక్యులర్) మద్దతు ఇచ్చాయి. రెండవ పర్యాయానికి భారతీయ జనతా పార్టీ, జేడీ(ఎస్) మద్దతు లభించింది. ఆయన 2016 మే 2వ తేదీన రాజ్యసభ స్థానానికి రాజీనామా చేశారు. కొనసాగుతున్న చట్టపరమైన వివాదాలు, యూకెలో దివాళా ప్రక్రియలు, భారతదేశంలోని భారీ బ్యాంక్ బకాయిల వసూలు నోటీసుల కారణంగా ఆయన వద్ద వాస్తవ నగదుపై తీవ్ర వివాదం ఉన్నప్పటికీ, మాల్యా ప్రస్తుత నికర విలువ సుమారు 1.2 బిలియన్ డాలర్లుగా అంచనా వేయబడింది. అప్పగింత ప్రక్రియలను ఎదుర్కొంటూ, 2016 మార్చి నుండి మాల్యా యునైటెడ్ కింగ్డమ్లో నివసిస్తున్నారు.
అనిల్ అంబానీకి చెందిన రిలయన్స్ కమ్యూనికేషన్స్ భారీ అప్పుల భారంతో దివాళా తీసింది. బ్యాంకు గ్యారెంటీల విషయంలో ఆయన తీవ్రమైన వ్యక్తిగత దివాళా ప్రక్రియలను ఎదుర్కొన్నారు. ఆయన యూకె కోర్టులలో తన ఆస్తి విలువ ‘సున్నా’ అని ప్రకటించుకున్నప్పటికీ, బాంద్రా వెస్ట్లోని ఉన్నత శ్రేణి పాలి హిల్ ప్రాంతంలో ఉన్న ‘అబోడ్’ అనే తన 17 అంతస్తుల టవర్లో విలాసవంతమైన జీవితాన్ని గడుపుతున్నారు. 66 మీటర్ల ఎత్తున ఈ భవనం ప్రైవేట్ హెలిప్యాడ్, ఓపెన్ స్విమ్మింగ్ పూల్, వ్యాయామశాల, దేవాలయం, విశాలమైన తోట, బహుళ అంతస్తుల వాహన లాంజ్ వంటి అనేక విలాసాలను అందిస్తుంది. సుమారు రూ.4,000 కోట్ల విలువైన ఈ ఆస్తిని, రిలయన్స్ కమ్యూనికేషన్స్కు సంబంధించిన మనీలాండరింగ్, బ్యాంకు రుణాల మోసంపై జరుగుతున్న దర్యాప్తులో భాగంగా, ఇటీవల ఎన్ఫోర్స్మెంట్ డైరెక్టరేట్ రూ.3,716 కోట్లకు జప్తు చేసింది.
రూ.60 వేల కోట్ల రుణభారంతో వీడియోకాన్ దివాళా
కొందరు భారతీయ బడా వ్యాపారవేత్తలు విదేశీ న్యాయ పరిధిలో చట్టబద్ధంగా ‘దివాళా’ తీసినట్లు ప్రకటించబడగా లేదా వ్యక్తిగత దివాళా తీయవలసి రాగా, అనేక ఇతర ప్రసిద్ధ ‘అతి సంపన్న’ వ్యాపార దిగ్గజాలు భారతదేశంలోని స్థానిక ఎన్సీఎల్టీ/ఐబీసీ చట్టాల కింద తమ మొత్తం కార్పొరేట్ సామ్రాజ్యం దివాళా తీయడాన్ని చూశారు. వీడియోకాన్ ప్రమోటర్ ధూత్ కార్పొరేట్ సామ్రాజ్యం రూ.60,000 కోట్లకు పైగా రుణభారం కింద కుప్పకూలి, వీడియోకాన్ను దివాళా ప్రక్రియలోకి నెట్టింది. భూషణ్ స్టీల్, భూషణ్ పవర్కు చెందిన సోదరులు సంజయ్, నీరజ్ సింఘాల్లు రూ.55,000 కోట్లకు పైగా చెల్లించలేని అప్పులు పేరుకుపోయిన తర్వాత, కార్పొరేట్ దివాళా ప్రక్రియల ద్వారా తమ భారీ ఉక్కు సామ్రాజ్యాలను పోటీదారులు (టాటా స్టీల్, జేఎస్డబ్ల్యూ స్టీల్) స్వాధీనం చేసుకోవడాన్ని చూశారు.
దివాళా తరువాత రక్షణ కోసం దరఖాస్తులు
దేశంలోని ప్రముఖ లగ్జరీ విమానయాన సంస్థ జెట్ ఎయిర్వేస్ వ్యవస్థాపకుడైన నరేశ్ గోయల్ తీవ్రమైన నగదు కొరత కారణంగా 2019లో కంపెనీని నిలిపివేసి, చట్టపరమైన దివాళా, లిక్విడేషన్కు గురికావలసి వచ్చింది. జెట్ ఎయిర్వేస్ ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు, దాని 2005 ఐపీఓ సమయంలో గోయల్ నికర ఆస్తి విలువ సుమారు 2.2 బిలియన్ డాలర్లుగా అంచనా వేయబడింది. ఒకప్పుడు ఆయన భారతదేశంలోని అత్యంత సంపన్నులలో ఒకరిగా ఉండేవారు. ఇటీవల వైద్యపరమైన బెయిల్పై నరేశ్ గోయల్ వైద్య సంప్రదింపుల కోసం నాలుగు వారాల పాటు లండన్కు వెళ్ళేందుకు స్పెషల్ పీఎంఎల్ఏ కోర్టు అనుమతి ఇచ్చింది. పంజాబ్ నేషనల్ బ్యాంక్కు రూ.13,500 కోట్ల మోసం వెలుగులోకి వచ్చిన తర్వాత, గుజరాత్కు చెందిన ప్రముఖ వజ్రాల వ్యాపారులైన నీరవ్ మోదీ, మెహుల్ చోక్సీ భారతదేశం నుండి పారిపోయారు. నీరవ్ మోదీ అంతర్జాతీయ వ్యాపారాలు (ఫైర్ స్టార్ డైమండ్ వంటివి) ఆ తర్వాత న్యూయార్క్ చాప్టర్ 11 దివాళా రక్షణల కోసం దరఖాస్తు చేసుకున్నాయి.
2025 ఏప్రిల్లో అరెస్టు అయిన తర్వాత మెహుల్ చోక్సీ ప్రస్తుతం బెల్జియం జైలులో ఉన్నారు. భారతదేశానికి ఆయన అప్పగింతకు సంబంధించి బెల్జియం, యూరోపియన్ మానవ హక్కుల ప్రమాణాలను సంతృప్తి పరిచేందుకు ముంబైలోని ఆర్థర్ రోడ్ జైలులో (ప్రత్యేకంగా బ్యారక్ నంబర్ 12లో) అధిక భద్రత గల సెల్లో మెహుల్ను ఉంచుతామని భారత అధికారులు హామీ ఇచ్చారు.
సాధారణంగా రద్దీగా ఉండే సెల్కు బదులుగా ఈ ప్రతిపాదిత ఏర్పాటులో 46 చదరపు మీటర్ల రెండు గదుల స్థలం ఉంటుంది. ఇందులో పెద్ద కిటికీలు, సహజ కాంతి, ఒక టీవీ, సీలింగ్ ఫ్యాన్లు, ట్యూబ్ లైట్లు, ఒక ప్రైవేట్ టాయిలెట్, 24/7 సీసీటీవీ, ఒక మొబైల్ సిగ్నల్ జామర్ వంటి సౌకర్యాలు ఉంటాయి. ఆయన సవాలు పిటిషన్ను కొట్టివేసిన తర్వాత, బెల్జియం సుప్రీం కోర్టు, దిగువ కోర్టులు ఆయన అప్పగింతకు మార్గం సుగమం చేశాయి. నీరవ్ మోదీ లండన్లోని హెచ్ఎంపి పెంటన్ విల్లేలో ఖైదీగా ఉన్నారు. భారతదేశానికి ఆయన అప్పగింతకు సంబంధించి లండన్ హైకోర్టు, యూకె న్యాయపరమైన మార్గాలు చాలా వరకు ఆయనకు వ్యతిరేకంగానే సాగాయి. అయినప్పటికీ ఆయన (యూరోపియన్ మానవ హక్కుల న్యాయస్థానం సహా) అప్పీళ్లను కొనసాగిస్తున్నారు.
కంపెనీలే దివాళా… యజమానుల ఆస్తులకు రక్షణ…
‘కార్పొరేట్ దివాళా వర్సెస్ వ్యక్తిగత విలాసం’ అనే వైరుధ్యం భారతదేశంలోని అనేక ప్రధాన కార్పొరేట్ పతనాలకు ఒక ప్రధాన లక్షణం. నేషనల్ కంపెనీ లా ట్రిబ్యునల్ (ఎన్సీఎల్టీ), ఇన్సాల్వెన్సీ అండ్ బ్యాంక్రప్టసీ కోడ్ (ఐబీసీ) విఫలమవుతున్న బహుళ వ్యాపార సంస్థల నుండి రుణదాతలకు తిరిగి చెల్లించేందుకు వీలుగా వారి కార్పొరేట్ ఆస్తులను స్వాధీనం చేసుకుంటుండగా, ప్రమోటర్లు మాత్రం తరచుగా అత్యంత సంపన్నమైన, రక్షిత జీవనశైలిని కొనసాగిస్తుంటారు. కార్పొరేట్ పతనం, వ్యక్తిగత సౌకర్యం మధ్య ఉన్న ఈ అంతరం, వ్యాపార బాధ్యతలు, ప్రైవేట్ సంపద మధ్య నిర్మించిన వ్యూహాత్మక గోడలను స్పష్టం చేస్తుంది. పెద్ద వ్యాపార ప్రమోటర్లు తమ జీవనశైలిని చెక్కుచెదరకుండా ఉంచుకోవడానికి వ్యవస్థీకృతమైన చట్టపరమైన, కార్పొరేట్, భౌగోళిక రక్షణను ఉపయోగిస్తారు.
‘కార్పొరేట్ ముసుగు’ అనే ప్రాథమిక చట్టపరమైన నియమం ప్రకారం, వ్యాపార రుణాలు కంపెనీకి చెందినవే తప్ప యజమానివి కాదు. వ్యక్తిగత పూచీలను విజయవంతంగా అమలు చేయనంత వరకు వ్యక్తి సొంత ఆస్తులు, కార్పొరేట్ ఎగవేత నుండి చట్టపరంగా వేరు చేయబడి ఉంటాయి. అధిక నికర విలువ కలిగిన వ్యక్తులు తరచుగా స్థిరాస్తులు, విలాసవంతమైన వాహనాలను, నగదు రూపంలో మూలధనాన్ని దేశీయ కుటుంబ ట్రస్టుల్లోకి లేదా ఆఫ్షోర్ (విదేశీ) షెల్ కంపెనీల సంక్లిష్టమైన వలలోకి బదిలీ చేస్తారు. ఈ ఆస్తులు చట్టబద్ధంగా వేర్వేరు సంస్థలు లేదా కుటుంబ సభ్యుల యాజమాన్యంలో ఉన్నందున, దివాళా ట్రస్టీలు వాటిని సులభంగా జప్తు చేయలేరు. పరారీలో ఉన్న లేదా వివాదంలో చిక్కుకున్న వ్యాపారవేత్తలు తరచుగా విదేశాల చట్టపరమైన రక్షణలను ఉపయోగించుకుంటారు. యూకె లేదా దుబాయ్ వంటి అధికార పరిధిలో నివసించడం ద్వారా, వారు సుదీర్ఘమైన అప్పగింత పోరాటాలు, విదేశీ దివాళా ప్రక్రియల ద్వారా భారతీయ ఆస్తి వసూలు చర్యలను ఆలస్యం చేయగలరు.