CEC, EC నియామక చట్టంపై సుప్రీంకోర్టులో కీలక పరిణామం.. రీకాల్ పిటిషన్పై విడిగా విచారణకు నో.. అసలు వివాదం ఏమిటి?
CEC, EC నియామక చట్టంపై సుప్రీంకోర్టులో కీలక పరిణామం.. రీకాల్ పిటిషన్పై విడిగా విచారణకు నో.. అసలు వివాదం ఏమిటి?
దేశంలో ఎన్నికలు స్వేచ్ఛగా, నిష్పక్షపాతంగా జరగాలంటే ఎన్నికల సంఘం స్వతంత్రంగా పనిచేయడం అత్యంత కీలకం. అయితే దేశ ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ (CEC), ఇతర ఎన్నికల కమిషనర్ల (ECs) నియామక ప్రక్రియపై కొంతకాలంగా రాజ్యాంగపరమైన చర్చ కొనసాగుతోంది. కేంద్ర ప్రభుత్వం 2023లో తీసుకొచ్చిన కొత్త నియామక చట్టం ఈ వివాదానికి కేంద్రబిందువుగా మారింది. ఈ చట్టం ఎన్నికల సంఘం స్వతంత్రతను ప్రభావితం చేస్తుందంటూ సుప్రీంకోర్టులో పలు పిటిషన్లు దాఖలయ్యాయి. తాజాగా ఈ వ్యవహారంలో మరో కీలక పరిణామం చోటుచేసుకుంది. గతంలో ఇద్దరు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం ఇచ్చిన భిన్నాభిప్రాయాల నేపథ్యంలో ఐదుగురు సభ్యుల రాజ్యాంగ ధర్మాసనానికి వెళ్లిన కేసులో, రీకాల్ పిటిషన్ను విడిగా విచారించాలన్న విజ్ఞప్తిని సుప్రీంకోర్టు అంగీకరించలేదు.
ఈ వివాదం వెనుక ఉన్న అసలు నేపథ్యం తెలుసుకోవాలంటే 2023 మార్చి 2వ తేదీకి వెళ్లాలి. అప్పట్లో అనూప్ బరన్వాల్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసులో ఐదుగురు న్యాయమూర్తుల సుప్రీంకోర్టు రాజ్యాంగ ధర్మాసనం కీలక తీర్పు ఇచ్చింది. పార్లమెంట్ ఎన్నికల కమిషనర్ల నియామకానికి ప్రత్యేక చట్టం తీసుకొచ్చే వరకు సీఈసీ, ఈసీల నియామకాలు ప్రధానమంత్రి, లోక్సభలో ప్రతిపక్ష నాయకుడు, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI) సభ్యులుగా ఉండే కమిటీ సిఫార్సుల ఆధారంగా జరగాలని స్పష్టం చేసింది. ఈ తీర్పు వెనుక ప్రధాన ఉద్దేశం ఎన్నికల సంఘం నియామకాల్లో కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ ఆధిపత్యాన్ని తగ్గించి, సంస్థ స్వతంత్రతను కాపాడటం. అయితే ఈ విధానం పార్లమెంట్ కొత్త చట్టం తీసుకొచ్చే వరకు మాత్రమే అమల్లో ఉంటుందని కూడా ధర్మాసనం స్పష్టం చేసింది.
సుప్రీంకోర్టు తీర్పు తర్వాత కేంద్ర ప్రభుత్వం 2023లో చీఫ్ ఎలక్షన్ కమిషనర్ అండ్ అదర్ ఎలక్షన్ కమిషనర్స్ (అపాయింట్మెంట్, కండిషన్స్ ఆఫ్ సర్వీస్ అండ్ టర్మ్ ఆఫ్ ఆఫీస్) చట్టాన్ని తీసుకొచ్చింది. ఈ చట్టంలోని సెక్షన్ 7 ప్రకారం సీఈసీ, ఈసీల ఎంపిక కమిటీలో ప్రధానమంత్రి, లోక్సభలో ప్రతిపక్ష నాయకుడు, ప్రధానమంత్రి నామినేట్ చేసే కేంద్ర కేబినెట్ మంత్రి ఉంటారు. అంటే గతంలో సుప్రీంకోర్టు సూచించిన కమిటీలోని సీజేఐ స్థానంలో కేంద్ర మంత్రి వచ్చారు. దీంతో ముగ్గురు సభ్యుల కమిటీలో ప్రభుత్వానికి చెందిన ఇద్దరు ప్రతినిధులు, ప్రతిపక్షానికి చెందిన ఒకరు ఉంటారు. ఈ విధానం వల్ల ఎన్నికల కమిషనర్ల నియామకంలో ప్రభుత్వానికి అధిక ప్రాధాన్యత లభిస్తుందని పిటిషనర్లు అభ్యంతరం వ్యక్తం చేశారు. మరోవైపు పార్లమెంట్కు చట్టం చేసే అధికారం ఉందని, సుప్రీంకోర్టు తీర్పులోనూ కొత్త చట్టం తీసుకొచ్చే అవకాశం ఉందని పేర్కొన్నందున కేంద్రం తన చర్యను సమర్థిస్తోంది.
ఈ చట్టాన్ని సవాల్ చేస్తూ దాఖలైన పిటిషన్లపై జస్టిస్ దీపాంకర్ దత్తా, జస్టిస్ సతీశ్ చంద్ర శర్మలతో కూడిన ద్విసభ్య ధర్మాసనం విచారణ జరిపింది. 2026 సెప్టెంబర్ 23న వెలువడిన ఉత్తర్వుల్లో భిన్నాభిప్రాయాలు వ్యక్తమయ్యాయి. జస్టిస్ దత్తా అభిప్రాయం ప్రకారం ఈ పిటిషన్లను ద్విసభ్య ధర్మాసనమే విచారించవచ్చు. ఎన్నికల సంఘం స్వతంత్రత, నియామక ప్రక్రియలో కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ పాత్రపై ఆయన కీలక సందేహాలు వ్యక్తం చేశారు. మరోవైపు జస్టిస్ శర్మ ఈ కేసులో రాజ్యాంగపరమైన ప్రాధాన్యత కలిగిన ప్రశ్నలు ఉన్నందున ఐదుగురు న్యాయమూర్తుల రాజ్యాంగ ధర్మాసనం పరిశీలించాలని అభిప్రాయపడ్డారు. ఈ భిన్నాభిప్రాయాల నేపథ్యంలో కేసును విస్తృత ధర్మాసనం పరిశీలనకు పంపే అంశాన్ని ప్రధాన న్యాయమూర్తి ముందుంచారు. ఆ తర్వాత ఐదుగురు సభ్యుల రాజ్యాంగ ధర్మాసనం ఏర్పాటు చేయబడింది.
ఇదిలా ఉండగా, గతంలో కేసును విస్తృత ధర్మాసనానికి పంపడంలో కీలక పాత్ర పోషించిన జస్టిస్ సతీశ్ చంద్ర శర్మ విషయంలో ప్రయోజనాల సంఘర్షణ (Conflict of Interest) ఉందంటూ పిటిషనర్లు అభ్యంతరం వ్యక్తం చేశారు. ఆయన కుమారుడు ఎన్నికల సంఘం తరఫున మధ్యప్రదేశ్ హైకోర్టులో స్టాండింగ్ కౌన్సిల్గా వ్యవహరిస్తున్నారని పేర్కొంటూ, సెప్టెంబర్ 23న ఇచ్చిన రిఫరెన్స్ ఉత్తర్వును రీకాల్ చేయాలని కోరారు. ఈ పిటిషన్ను అదే ద్విసభ్య ధర్మాసనం ముందు అత్యవసరంగా విచారించాలని న్యాయవాది ప్రశాంత్ భూషణ్ నవంబర్ 20న సీజేఐ జస్టిస్ సూర్యకాంత్ నేతృత్వంలోని ధర్మాసనం ముందు ప్రస్తావించారు. అయితే జస్టిస్ శర్మ నవంబర్ 29న పదవీ విరమణ చేయనున్నందున వచ్చే వారంలోనే విచారణ జరపాలని ఆయన కోరారు. దీనిపై స్పందించిన సీజేఐ, రీకాల్ పిటిషన్తో పాటు రిఫరెన్స్ ఉత్తర్వుపై అభ్యంతరాలను కూడా ఐదుగురు న్యాయమూర్తుల రాజ్యాంగ ధర్మాసనం పరిశీలించవచ్చని తెలిపారు. ఒక న్యాయమూర్తి పదవీ విరమణ చేసినప్పటికీ విస్తృత ధర్మాసనం ఈ అంశాన్ని విచారించడానికి ఎలాంటి అడ్డంకి లేదని స్పష్టం చేశారు. దీంతో రీకాల్ పిటిషన్ను విడిగా విచారించాలన్న విజ్ఞప్తికి సుప్రీంకోర్టు అంగీకరించలేదు.
ఇక అసలు తీర్పు ఎప్పుడు?
ఇక్కడ గమనించాల్సిన విషయం ఏమిటంటే.. సుప్రీంకోర్టు రీకాల్ పిటిషన్ను విడిగా విచారించేందుకు నిరాకరించిందంటే దాన్ని కొట్టివేసినట్లు కాదు. ఆ అభ్యంతరాలను ఐదుగురు సభ్యుల రాజ్యాంగ ధర్మాసనం ముందే లేవనెత్తాలని సూచించింది. ఇప్పుడు అసలు ప్రశ్న 2023 నియామక చట్టం రాజ్యాంగబద్ధమైనదా? ఎన్నికల సంఘం స్వతంత్రతను కాపాడటానికి నియామక కమిటీలో సీజేఐ ఉండాల్సిన అవసరం ఉందా? పార్లమెంట్ రూపొందించిన ప్రస్తుత ఎంపిక విధానం రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 324 ఉద్దేశానికి అనుగుణంగా ఉందా? అన్నదే. ఈ అంశాలపై రాజ్యాంగ ధర్మాసనం ఇచ్చే తీర్పు భవిష్యత్తులో దేశ ఎన్నికల వ్యవస్థ, ఎన్నికల కమిషనర్ల నియామక విధానంపై గణనీయమైన ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉంది.