‘అంటరానితనం’ అరాచకాన్ని అక్షరాలతో నిలదీసిన ఆనంద్‌

ఆధునిక భారతీయ ఆంగ్ల సాహిత్యంలో ప్రసిద్ధ నవలా రచయితలు ముగ్గురు ఉన్నారు. ఈ ‘త్రయం’లో, ఆర్‌కె నారాయణ్‌, రాజారావుతోపాటు ముల్క్‌ రాజ్‌ ఆనంద్‌ (1905 పేరు చేరుతుంది. భారతీయులు ఆంగ్లంలో రచనలు చేయడం కొత్తకాకపోయినా, ఈ ముగ్గురు రంగ ప్రవేశం చేయక ముందు, ఆ తర్వాత గణనీయమైన మార్పును గమనించవచ్చు. అప్పటి వరకూ ఆంగ్లంతోసహా భారతీయ సాహిత్యం ఎక్కువగా కల్పనకే పరిమితమై ఉండేది. అందువల్ల యూరోపియన్లు భారతదేశాన్ని అడవులు, మాంత్రికులు, పాములతో నిండిన దేశంగా చూసేవారు. వీరికి ముందు భారతీయ సాహిత్యం ప్రధానంగా చరిత్ర, శృంగారం వంటి అంశాల చుట్టూనే తిరిగేది. భారతీయ సమాజంలోని వాస్తవికతకు, అక్కడ జీవిస్తున్న ప్రజల జీవితాలకు అది చాలా దూరంగా ఉండేది. భారతీయ ఆంగ్ల సాహిత్యాన్ని అద్భుత కథలు, కల్పిత గాథల సాహిత్యంగా మాత్రమే పరిగణించే ధోరణిని తొలగించేందుకు ఈ త్రయం చేసిన కృషి అసాధారణం. ఆర్‌కె నారాయణ్‌, రాజా రావు, రవీంద్రనాథ్‌ ఠాగూర్‌ వంటి రచయితలు సాహిత్యం ద్వారా ‘బ్రిటిష్‌ రాజ్‌’ భారతీయులపై జరుగుతున్న బాధలు, అణచివేతలకు స్వరాన్ని ఇచ్చారు. తద్వారా సాహిత్యంలో కొంత వాస్తవికతను తీసుకురావడానికి ప్రయత్నించారు. అయితే ఆనంద్‌ వారితో కొంత భిన్నమైన మార్గాన్ని అనుసరించాడు. గాంధీజీ, ఆయన నైతిక విలువలు, జీవన విధానం ఆనంద్‌పై గాఢమైన ప్రభావం చూపాయి. ఆర్‌కె నారాయణ్‌కు ఆనంద్‌కు మధ్య దృక్పథంలో స్పష్టమైన తేడా ఉన్న విషయం వారి రచనలను చదివిన వారికి సులభంగానే అర్థమవుతుంది. నారాయణ్‌ తన నవలల్లో ప్రధానంగా మధ్యతరగతి (కామన్‌మ్యాన్‌) జీవితాన్ని చిత్రిస్తే, ఆనంద్‌ భారతీయ సమాజంలోని శతాబ్దాల నాటి బాధలు, వేదనలు అనుభవిస్తున్న అణగారిన, పీడిత వర్గాల జీవితాన్ని వెలుగులోకి తీసుకురావడానికి ప్రయత్నించాడు. మహాత్మా గాంధీ ఒకసారి అంటరానితనం, కులవ్యవస్థలను హిందూమతంపై పడిన మాయని మచ్చలుగా అభివర్ణించారు. భారతీయ సమాజంలో దీర్ఘకాలంగా కొనసాగుతున్న కులవ్యవస్థ, అంటరానితనం వంటి దురాచారాలు సమాజాన్ని తీవ్రంగా దెబ్బతీశాయనేది తిరుగులేని వాస్తవం. శతాబ్దాలుగా సామాజిక సంస్కర్తలు ఎన్నో ప్రయత్నాలు చేసినప్పటికీ ఈ దురాచారాలను పూర్తిగా నిర్మూలించలేకపోయారు. 1930 దశకాల్లో ఆనంద్‌ భారతీయ సాహిత్య రంగంలోకి ప్రవేశించారు. ఆ దశాబ్దంలో భారతదేశంలో రాజకీయ పరిణామాలు తీవ్రంగా సాగాయి. 1930లో మహాత్మా గాంధీ సత్యాగ్రహ ఉద్యమాలను ప్రారంభించారు. అనంతరం మూడు రౌండ్‌ టేబుల్‌ సమావేశాలు జరిగాయి. ఆ సమావేశాలు దేశవ్యాప్తంగా తీవ్ర స్పందనను రేకెత్తించాయి. 1935లో భారత ప్రభుత్వ చట్టం ఆమోదం పొందింది. అంటరానివారిగా పరిగణించిన ప్రజల విముక్తి, అభ్యున్నతి కోసం గాంధీజీ చేపట్టిన ఉద్యమాలు ఆ తరువాత మరింత వేగం పుంజుకున్నాయి. ఆయన వారిని ‘హరిజనులు’ (దేవుని పిల్లలు) అని పిలిచారు. 1936లో 1935 భారత ప్రభుత్వ చట్టం ప్రకారం రాష్ట్ర శాసనసభలకు ఎన్నికలు జరిగాయి. మొత్తంగా చూస్తే, 1930ల నాటి భారతదేశం తీవ్రమైన రాజకీయ, సామాజిక పరిణామాలతో ఉడికిపోతున్న ఒక ‘మిశ్రమ పాత్ర’లా కనిపించింది. కుల ఆధిపత్యాన్ని అనుభవిస్తున్న వర్గాలు భారత సమాజంలోని అత్యంత దురదృష్టకరమైన వర్గాలపై చూపుతున్న విచక్షణారహిత వివక్షను ఆనంద్‌ గమనించాడు. ఆరోజుల్లో, అంటరానివారంటూ దూరంగా విసిరివేయబడిన వర్గాలకు కనీస మానవ అవసరాలు కూడా అందుబాటులో ఉండేవి కావు. పౌర సౌకర్యాల గురించి చెప్పనవసరం లేదు. హిందూ సామాజిక వ్యవస్థలో ఉన్నత కులంలో జన్మించినప్పటికీ, ఈ ప్రజలు తరతరాలుగా అనుభవిస్తున్న దౌర్జన్యాన్ని, అణచివేతను ఆనంద్‌ తీవ్రంగా వ్యతిరేకించాడు. తన రచనల ద్వారా ఖండించాడు. 1937లో వెలువడిన తన ‘టూ లీవ్స్‌ అండ్‌ ఎ బడ్‌’ (రెండు ఆకులు మరియు ఒక మొగ్గ) ముందుమాటలో ఆనంద్‌ తన సాహిత్యంలోని నాయకులు, నాయకురాళ్లు అంటే తనకు ఎంతో ఇష్టమని అన్నాడు. వారు వాస్తవ జీవితంలోని మనుషుల ప్రతిబింబాలని, తన బాల్యం, యవ్వనంలో తాను వారిని ప్రత్యక్షంగా తెలుసుకున్నానని ఆయన పేర్కొన్నాడు. ఇంకా, ‘వారు నా మాంసంలో మాంసం, నా రక్తంలో రక్తం’ అని వ్యాఖ్యానించారు. వారి జీవితాలు పుట్టుక నుంచి కాటి వరకూ అనేకానేక శారీరక, మానసిక హింసల మధ్య సాగుతున్న వైనాన్ని ఆనంద్‌ గమనించాడు. బాధ, సామాజిక అన్యాయం, అవమానం, అవహేళన, దూషణలతో వారి జీవితాలు ముడిపడి ఉన్నాయని గ్రహించాడు. వారి జీవితాల్లో బాధ, దుఃఖం వెంటాడే రెండు దుర్మార్గాలుగా పేర్కొన్నాడు. ఆనంద్‌ అంటరానివారి సామాజిక వాతావరణాన్ని, దుస్థితిని, సంక్లిష్ట పరిస్థితులను నిశితంగా పరిశీలించి, తన నవలల్లో వాటిని యథాతథంగా ప్రతిబింబించాడు. ఇందుకు ఉదాహరణగా ఆయన తొలి నవల ‘అన్‌టచ్‌బుల్‌’ (అంటరానివాడు)ను ప్రస్తావించాలి. ఆయనకు ఎనలేని కీర్తిప్రతిష్టలను ఆర్జించి పెట్టిన ‘అన్‌టచ్‌బుల్స్‌’ ఒక విశిష్టమైన నవల. జేమ్స్‌ జాయిస్‌ రచనల్లో ఎక్కువగా కనిపించే ‘చైతన్య స్రవంతి’ పద్ధతిని ఉపయోగిస్తూ, బలూషా పట్టణంలో నవలానాయకుడు బఖా జీవితంలో ఒకే రోజులో జరిగిన సంఘటనలను ఈ నవల వివరిస్తుంది. అంటరానివారి కుటుంబంలో జన్మించిన బఖా కులవివక్షతో నిండిన సమాజానికి బలైన యువకుడు. అతడు పారిశుధ్య కార్మికుల సమాజానికి చెందినవాడు. అతని శరీరం దృఢంగా ఉంటుంది. కండలు బలంగా ఉంటాయి. ‘అతని శరీరంలోని ప్రతి కండరమూ రాయిలా గట్టిగా, కదలిక వచ్చినప్పుడు అద్దంలా మెరుస్తూ కనిపించేది. చూసిన ప్రతి ఒక్కరూ ఎంత నైపుణ్యం కలిగిన పనివాడు! అని అనుకునేవారు. అతని పని అపరిశుభ్రమైనదైనా, అతడు మాత్రం తాను వీలైనంత శుభ్రంగా ఉండేవాడు’ అని వివరిస్తాడు ఆనంద్‌. అయితే తాను చేయాల్సిన, సమాజం తనపై బలవంతంగా రుద్దిన పనిని చేయడానికి బఖాకు ఇష్టం ఉండదు. తన వ్యక్తిగత పరిశుభ్రతను త్యాగం చేసి మరుగుదొడ్లను శుభ్రం చేయాలి, పరిసరాలను పరిశుభ్రంగా ఉంచాలి. అయినప్పటికీ అతడిని పదేపదే అవమానిస్తూ అపవిత్రుడు, మలినుడు అని పిలుస్తారు. తీవ్ర పక్షపాతంతో కూడిన సమాజం దృష్టిలో అతడు ఒక బరువును మోసే జంతువు మాత్రమే. అతని సోదరి పరిస్థితి కూడా భిన్నంగా ఏమీ ఉండదు. ఆమె కుల ఆధిపత్య వర్గాల ఇళ్లకు వెళ్లి పనులు చేసి, అవమానాలతో తిరిగి రావాల్సి వస్తుంది. చివరకు నిరాశ, ఆగ్రహంతో బఖా తన తండ్రితో ‘వాళ్ల మురికిని మనం శుభ్రం చేస్తాం కాబట్టే, మనల్ని వాళ్లు కేవలం మురికిగానే భావిస్తున్నారు’ అంటాడు. సమాజానికి సహాయం చేయడానికి ప్రయత్నించినా అది అతడిపై కనికరం చూపదు. ఒక సందర్భంలో బఖా హాకీ ఆడుతున్నప్పుడు ఒక చిన్న బాలుడు గాయపడతాడు. బఖా ఆ బాలుడిని పైకి లేపుతాడు. వెంటనే ఆ బాలుడి తల్లి ఆగ్రహంతో ‘అపవిత్రం! అపవిత్రం!’ అని కేకలు వేస్తుంది. ఈ సంఘటన బఖాను తీవ్ర నిరాశకు గురిచేస్తుంది. అయితే మహాత్మా గాంధీ ఆ ప్రాంతానికి వచ్చినప్పుడు బఖాలో ఒక ఆశాకిరణం కనిపిస్తుంది. గాంధీజీ అంటరానివారిని ‘హరిజనులు’లుగా ‘దేవుని మనుషులు’గా చూడాలని ప్రజలకు పిలుపునిస్తారు. తమ జీవితాల్లో సామాజిక దురాచారాలకు చోటివ్వకూడదని కూడా ఆయన ప్రజలను కోరుతారు. మొత్తం మీద ఈ నవలలో సమాజంలోని కఠోరమైన, నగ్నమైన వాస్తవాలను బయటపెట్టే అనేక సంఘటనలు కనిపిస్తాయి. వాటిలో అంటరానివారు అనుభవించే బాధ, దోపిడీ, అవమానం, వారి ఆత్మగౌరవాన్ని ఛిద్రం చేసే పరిస్థితులు అత్యంత ప్రధానమైనవి.
‘బావి సంఘటన’
నవలలోని ‘బావి సంఘటన’ అంటరానితనం అనే దురవస్థను హృదయవిదారకంగా చిత్రిస్తుంది. గ్రామంలోని బావి నుంచి నీళ్లు తెచ్చుకోవడానికి బఖా సోదరి వెళుతుంది. అంటరానిదిగా భావించడం వల్ల ఆమె బావిని లేదా అక్కడి ఏ వస్తువునూ తాకడానికి అనుమతి లేదు. అందువల్ల ఎవరో తనకు కొద్దిగా నీళ్లు ఇస్తారని ఆమె ఎదురుచూస్తుంది. చివరకు గ్రామ పూజారి ఆమెకు నీళ్లు ఇస్తాడు. అనంతరం శుభ్రం చేయడానికి తన ఇంటికి రావాలని ఆమెను కోరుతాడు. ఇంటి చుట్టూ ఎవరూ లేరని చూసి ఆమె అక్కడికి వెళ్లినప్పుడు, పూజారి ఆమెను లైంగికంగా వేధించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. పరిస్థితిని తనకు అనుకూలంగా మలుచుకోవడానికి పూజారి ప్రయత్నిస్తాడు. ప్రజలు అక్కడికి చేరుకున్నప్పుడు ఆ పూజారి ఏమాత్రం పశ్చాత్తాపం లేకుండా ఆ అమాయక బాలికే తన మతాన్ని అపవిత్రం చేసిందని ఆరోపించడం ద్వారా అత్యంత దారుణంగా వ్యవహరిస్తాడు. ఈ సంఘటనను మానవతా దృష్టితో పరిశీలిస్తే, సమాజంలో బలవంతుడిదే న్యాయంగా మారిన పరిస్థితి కనిపిస్తుంది. బలహీనులైన అంటరానివారికి న్యాయం అందదు. నిజం, మానవత్వం, నైతికత గురించి బోధించాల్సిన పూజారి చివరకు బాధితురాలినే దోషిగా నిలబెట్టే దుర్మార్గుడిలా మారుతాడు. నవల మొత్తంలో, బఖా, అతని కుటుంబం అనేక సందర్భాల్లో అవమానకరమైన ప్రవర్తనను ఎదుర్కొంటారు.
‘బజార్‌ సంఘటన’
‘బజార్‌ సంఘటన’ కూడా ఈ నవలలో అంతే ప్రభావవంతమైనదిగానూ, హృదయాన్ని తాకేదిగానూ ఉం టుంది. బఖా ఎదురయ్యే ప్రతి అవమానాన్ని భరించాల్సి వస్తుంది. మార్కెట్‌లో అనుకోకుండా, అమాయకంగా ఒక కులీనుడిని తాకడమే అతడు చేసిన ‘నేరం’. దానికి అతడు ‘పంది కుక్క’, ‘మురికి కుక్క’, ‘దుర్మార్గుడా’ వంటి దూషణలు ఎదుర్కొంటాడు. బఖా తిరిగి ఎదురు చెప్పలేడు. తల వంచుకుని, ఏదో గొణుగుతూ ఆ మాటలను భరించాల్సి వస్తుంది. ‘ఈ మురికి కుక్క నన్ను ఢీకొట్టింది’ అని ఆ వ్యక్తి అన్నప్పుడు బఖా పరిస్థితిని చూసి పాఠకుడికి అతనిపై అమితమైన సానుభూతి కలుగుతుంది. అదేవిధంగా ‘దేవాలయ సంఘటన’ కూడా హృదయాన్ని కదిలిస్తుంది. బాధితుడైన బఖాపై పాఠకుడు జాలిపడతాడు. ఈ నవలలో బఖా ఒక వ్యక్తి మాత్రమే కాదు.. ఒక సామాజిక వర్గానికి ప్రతినిధి కూడా. అణచివేతకు, నిరాశకు, నిరాదరణకు గురైన వర్గానికి అతడు ప్రతిరూపం. అంటరానివారిగా ముద్రపడిన అనేకమంది దురదృష్టవంతులలో అతడు ఒకడు. వారి విధి బాధను అనుభవించడమే అన్నట్టుగా మారింది. ఆధిపత్య కులాలకు చెందిన ప్రజల అవమానాలు, అవహేళనలు, మానసిక హింసను వారు భరించాల్సి వచ్చింది. ఈ అంటరానివారు సమాజంలో తమకు స్థానం లేదని భావించే పరిస్థితిని కల్పించారు. సమాజం నుంచి వెలివేయబడినట్టుగా జీవించారు. ఇలాంటి పరిస్థితులు నేటికీ ఏదో ఒక రూపంలో కొనసాగుతునే ఉన్నాయి.

ముల్క్‌రాజ్‌ జీవన ప్రస్థానం..
ముల్క్‌రాజ్‌ ఆనంద్‌ (12 డిసెంబర్‌ 1905 సెప్టెంబర్‌ 2004) భారతీయ ఆంగ్ల సాహిత్యంలో ప్రముఖ నవలా రచయిత, కథకుడు. సంప్రదాయ భారతీయ సమాజంలోని పేదలు, అణగారిన వర్గాలు ఎదుర్కొన్న దోపిడీ, పేదరికం, కులవివక్ష, అవమానాలను ఆయన తన రచనల్లో లోతుగా చిత్రించారు. ఆధునిక భారతీయ ఆంగ్ల సాహిత్యంలో ఆయన నవలలు, కథలు క్లాసిక్లుగా గుర్తింపు పొందాయి. పేషావర్‌ (ప్రస్తుతం పాకిస్తాన్‌లో ఉంది)లో హిందూ ఖత్రి కుటుంబంలో జన్మించిన ఆనంద్‌ అమృత్‌సర్‌ ఖాల్సా కాలేజీలో చదివి 1924లో పట్టా పొందాడు. అనంతరం ఇంగ్లాండ్‌ వెళ్లి యూనివర్సిటీ కాలేజ్‌ లండన్‌లో చదువుకున్నాడు. కేంబ్రిడ్జ్‌ విశ్వవిద్యాలయంలో తత్వశాస్త్రంలో పిహెచ్‌డి చేశాడు. బెర్ట్రాండ్‌ రస్సెల్‌, ఇంగ్లీష్‌ అనుభవవాదులపై ఆయన పరిశోధన సాగింది. ఆ కాలంలో బ్లూస్‌బరీ బృందం సభ్యులతో ఆయనకు స్నేహం ఏర్పడింది. జెనీవాలో లీగ్‌ ఆఫ్‌ నేషన్స్‌కు చెందిన మేధో సహకార సంస్థలో కూడా ఉపన్యాసాలు ఇచ్చాడు. ఆనంద్‌ సాహిత్య ప్రస్థానానికి కులవ్యవస్థతో ముడిపడిన కుటుంబ విషాదం ప్రేరణగా నిలిచింది. ముస్లిం మహిళతో కలిసి భోజనం చేసినందుకు కుటుంబం వెలివేసిన ఒక అత్త ఆత్మహత్య చేసుకోవడం ఆయనను తీవ్రంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ అనుభవం ఆయన తొలి గద్యరచనకు నేపథ్యమైంది. 1935లో వెలువడిన ‘అన్‌టచ్‌బుల్‌’ నవల ఆయనకు అంతర్జాతీయ ఖ్యాతిని తెచ్చింది. ఒకే రోజులో మరుగుదొడ్లను శుభ్రం చేసే బఖా అనే దళిత యువకుడు ఎదుర్కొనే అవమానాలను ఈ నవల చిత్రిస్తుంది. ‘కూలీ’ (1936), ‘టూ లీవ్స్‌ అండ్‌ ఎ బడ్‌’ (1937) వంటి రచనల్లోనూ పేదలు, కార్మికుల జీవితాలను కేంద్రంగా చేసుకున్నారు. పంజాబీ, హిందుస్తానీ భాషల నుడికారాన్ని ఆంగ్లంలో సృజనాత్మకంగా ఉపయోగించడం ఆయన ప్రత్యేకత. 1930 దశకాల్లో ఆనంద్‌ భారత స్వాతంత్య్ర ఉద్యమానికి మద్దతుగా పనిచేశాడు. లండన్‌లో రచయితగా, జర్నలిస్టుగా జీవిస్తూ భారత స్వాతంత్య్రానికి ప్రచారం చేశాడు. స్పానిష్‌ అంతర్యుద్ధ సమయంలో జర్నలిస్టుగా పనిచేశాడు. రెండో ప్రపంచ యుద్ధంలో బిబిసికి స్క్రిప్ట్‌రైటర్‌గా సేవలు అందించాడు. జార్జ్‌ ఆర్వెల్‌తో స్నేహం ఏర్పడింది. పికాసోతో కూడా ఆయనకు స్నేహం ఉండేది. 1947లో భారత్‌కు తిరిగి వచ్చిన తరువాత ఆయన నవలలు, కథలు, కవిత్వం, వ్యాసాలు, ఆత్మకథాత్మక రచనలు కొనసాగించాడు. ‘ది విలేజ్‌’, ‘ఎక్రాస్‌ ది బ్లాక్‌ వాటర్స్‌’, ‘ది స్వోర్డ్‌ అండ్‌ సికిల్‌’, ‘ది ప్రైవేట్‌ లైఫ్‌ ఆఫ్‌ యాన్‌ ఇండియన్‌ ప్రిన్స్‌’ అనేవి ఆనంద్‌ ముఖ్య రచనల్లో కొన్ని. 1950లో ఆయన ‘మార్గ్‌’ అనే కళా-సాహిత్య పత్రికను స్థాపించాడు. ఆనంద్‌ జీవితాంతం సోషలిస్టు భావజాలాన్ని సమర్థించారు. సాహిత్యం, రాజకీయాలు పరస్పరం విడదీయలేనివని ఆయన నమ్మాడు. ప్రోగ్రెసివ్‌ రైటర్స్‌ అసోసియేషన్‌ స్థాపక సభ్యుల్లో ఆయన ఒకడు. 1951 నుంచి ‘సెవెన్‌ ఏజెస్‌ మ్యాన్‌’ పేరుతో ఏడు భాగాల ఆత్మకథాత్మక నవల రాయడం ప్రారంభించి నాలుగు భాగాలను పూర్తి చేశాడు. పార్సీ శాస్త్రీయ నృత్యకారిణి షిరీన్‌ వజిఫ్దార్‌ను 1950లో వివాహం చేసుకున్న ఆనంద్‌, పుణేలో 28 సెప్టెంబర్‌ 2004న న్యుమోనియాతో 98 ఏళ్ల వయసులో మరణించాడు. భారతీయ ఆంగ్ల సాహిత్యంలో అణగారిన మనుషుల జీవితాలను ప్రధాన సాహిత్య విషయంగా నిలబెట్టిన రచయితగా ఆయనకు విశిష్ట స్థానం ఉంది.