దాశరథి.. తెలంగాణ చైతన్య సారథి

తెలంగాణ చరిత్రను పుస్తకాలలో మాత్రమే వెతికితే అది తేదీల సమాహారంగా కనిపిస్తుంది. కానీ అదే చరిత్రను కవుల అక్షరాల్లో చదివితే, అక్కడ మనకు నేల ఊపిరి వినిపిస్తుంది. కాలం రాసిన గాయాలు కనిపిస్తాయి. బానిసత్వాన్ని చీల్చుకుంటూ స్వేచ్ఛ వైపు పరుగెత్తిన ప్రజల అడుగుల చప్పుడు వినిపిస్తుంది.

అలాంటి చరిత్రకు సాక్షిగా నిలిచిన అరుదైన కవి దాశరథి కృష్ణమాచార్యులు. తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో కొందరు కవులు కవిత్వాన్ని అందం కోసం రాశారు. మరికొందరు ఆలోచన కోసం రాశారు. ఇంకొందరు సమాజాన్ని ప్రశ్నించడానికి రాశారు. కానీ అరుదుగా కొందరు మాత్రమే తమ కాలాన్ని అక్షరాల్లో బంధించి, ఒక ప్రాంతపు ఆత్మను దాశరథిలా శాశ్వతంగా నిలబెడతారు.

ఆయనను కేవలం తెలంగాణ ఉద్యమ కవిగా పేర్కొనడం, ఆయన సాహిత్య పరిధిని కుదించడమే. ఎందుకంటే దాశరథి రాసింది ఉద్యమం గురించే కాదు… మనిషి గురించి రాశాడు. స్వేచ్ఛ గురించి రాశాడు. భాష గురించి రాశాడు. ఆత్మగౌరవం గురించి, తెలంగాణ చరిత్ర గురించి రాశాడు.

చారిత్రక అవసరం నుంచి జన్మించిన కవి

నిజానికి, తెలంగాణ రాజకీయంగా ఎన్నో పాలనలను చూసింది. కాకతీయుల వైభవం నుంచి ఆసఫ్‌జాహీల నిరంకుశ పాలన వరకు, రైతు తిరుగుబాట్ల నుంచి స్వాతంత్య్రానంతర రాజకీయ పరిణామాల వరకు అంతులేని మలుపులు తెలంగాణ సొంతం. కానీ ఆ నేల పడిన బాధను, ఆవేదనను, ఆకాంక్షను ఒక కవి తన హృదయంలో మోసుకుని పద్యంగా మార్చిన సందర్భాలు చాలా అరుదు. దాశరథి అలాంటి చారిత్రక అవసరం నుంచి జన్మించిన కవి. అందుకే ఆయన రచనలను చదివినప్పుడు అవి కేవలం కవితలుగా కాకుండా, ఒక కాలం మనతో మాట్లాడుతున్నట్టుగా అనిపిస్తుంది.

దాశరథి జీవితాన్ని అర్థం చేసుకోవాలంటే ముందుగా ఆయన జన్మించిన తెలంగాణను అర్థం చేసుకోవాలి. ఆ కాలంలో నిజాం పాలనలో ప్రజాస్వామ్యం అనే భావనకే స్థానం లేదు. భాషకు స్వేచ్ఛ లేదు. రైతుకు భూమిపై హక్కు లేదు. సామాన్యుడికి గౌరవం లేదు. భయమే పాలనగా, విధేయతే జీవన విధానంగా మారిన రోజులు అవి.

అలాంటి వాతావరణంలో పెరిగిన యువకుడి చేతిలో కలం పడితే, సహజంగానే అది ప్రేమగీతాలు లేదా విరహ గీతాలను మాత్రమే రాసేది. కానీ, దాశరథిది భిన్న వ్యక్తిత్వం. విభిన్న మనస్తత్వం. అందుకే ఆయన రచనలు ప్రజల నిశ్శబ్దాన్ని స్వరంగా మలిచాయి.

సాహిత్య ‘త్రివేణి సంగమం’

దాశరథి 1925 జులై 22న మహబూబాబాద్‌ జిల్లా చిన్నగూడూరులో జన్మించారు. బాల్యం ఖమ్మం జిల్లా మధిరలో గడిచింది. ఉర్దూ, సంస్కృతం, ఆంగ్ల భాషలపై ఆయనకు చిన్న వయసులోనే పట్టు ఏర్పడింది. ఈ బహుభాషా పరిచయం ఆయన కవిత్వానికి అరుదైన సౌందర్యాన్ని తీసుకొచ్చింది. సంస్కృతం నుంచి శాస్త్రీయ గాంభీర్యం, ఉర్దూ నుంచి భావలాలిత్యం, తెలుగు నుంచి ప్రజల మట్టి వాసన సొంతం చేసుకున్నాడు.

అందుకే ఆయన ఈ మూడు ప్రవాహాల కలయికగా, సాహిత్య ‘త్రివేణి సంగమం’గా వెలుగొందాడు. అందుకే ఆయన కవిత్వం ఒకేసారి పాండిత్యాన్నీ, ప్రజాస్వామ్యాన్నీ మోసుకెళ్లగలిగింది. దాశరథిని పుస్తకాల కంటే జీవితమే ఒక కవిగా తీర్చిదిద్దింది అనడం సబబు. చదివిన విశ్వవిద్యాలయాలకంటే, చూసిన సామాజిక అసమానతలే ఆయనకు గురువులు.

నిజాం పాలనలో అణచివేతను, రైతుల దౌర్భాగ్యాన్ని, రజాకార్ల హింసను ప్రత్యక్షంగా చూసిన ఆయన, కవిత్వాన్ని వినోద సాధనంగా చూడలేదు. అది సమాజాన్ని మేల్కొలిపే శక్తిగా భావించాడు. ఈ దృక్పథమే ఆయనను తన సమకాలీనులకు భిన్నంగా నిలబెట్టింది.

శ్రీశ్రీతో పోలిక – ప్రాంతీయ ఆత్మ

తెలుగు సాహిత్యంలో విప్లవ చైతన్యానికి శ్రీశ్రీ ఒక నూతన దిశను చూపితే, తెలంగాణ నేలపై అదే చైతన్యానికి ప్రాంతీయ ఆత్మను ఇచ్చిన కవి దాశరథి. అయితే ఈ ఇద్దరి మధ్య ఒక కీలకమైన తేడా ఉంది. శ్రీశ్రీ ప్రపంచ కార్మిక వర్గాన్ని తన కవిత్వ కేంద్రంగా ఎంచుకున్నాడు. దాశరథి మాత్రం తన చుట్టూ ఉన్న తెలంగాణ రైతు, కూలీ, నిరుపేద, అణగారిన మనిషిని కేంద్రంగా నిలబెట్టాడు. అతని దృష్టిలో విప్లవం అనేది సిద్ధాంత గ్రంథాల్లోని పదం కాదు.. తన ఊరి మనిషి కన్నీటిలో కనిపించిన వాస్తవం.

దాశరథి కవిత్వాన్ని చదివితే ఆయన కోపం కూడా మనిషి కోసమని, ఆయన ప్రేమ కూడా మనిషి కోసమేననీ అర్థమవుతుంది. అధికారం పట్ల ఆయనకు ఉన్న నిరసన భావం వ్యక్తుల మీద లేదు. అందుకేనేమో, ఆయన పద్యాల్లో ఎక్కడా ద్వేషం కనిపించదు. కానీ దౌర్జన్యాన్ని సహించే బలహీనత కూడా కనిపించదు. ఈ సమతుల్యతే ఆయనను రాజకీయ ప్రచారకుడిగా కాకుండా, శాశ్వత కవిగా నిలబెట్టింది.

జైలు గోడలపై పద్యాలు – కోటి రతనాల వీణ

నిజాం పాలనకు వ్యతిరేకంగా సాగిన ఉద్యమంలో పాల్గొన్నందుకు దాశరథి జైలుశిక్ష అనుభవించాడు. నిజామాబాద్‌ కోట జైలులో గడిపిన రోజులు ఆయన జీవితంలోనే కాదు, తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలోనూ ఒక ప్రత్యేక అధ్యాయం. పళ్లు తోముకోవడానికి ఇచ్చిన బొగ్గుతో జైలు గోడల మీద పద్యాలు రాశారన్న సంఘటన, ఒక కవి తన స్వేచ్ఛను ఎవరూ బంధించలేరని చెప్పే ప్రతీకగా నిలిచిపోయింది. ‘శరీరాన్ని జైలులో పెట్టవచ్చు.. కానీ ఆలోచనను కాదు’ అనే సత్యాన్ని ఆయన తన జీవితంతో నిరూపించాడు.

आయన ప్రసిద్ధ పంక్తి ‘నా తెలంగాణ కోటి రతనాల వీణ’ ఒక కవితా పాదంగా ఉండిపోలేదు. అది తెలంగాణ సాంస్కృతిక చరిత్రలో ఒక గుర్తింపుగా ఎదిగింది. ఒక ప్రాంతాన్ని గొప్పదిగా చెప్పడం సులభం. కానీ ఆ ప్రాంతపు ఆత్మను ఒకే రూపకంలో వ్యక్తపరచడం అత్యంత క్లిష్టం. దాశరథి ఆ అసాధ్యాన్ని సాధించాడు.

‘వీణ’ అనే ప్రతీక ద్వారా తెలంగాణను కేవలం భూభాగంగా కాకుండా, అనేక స్వరాల సమ్మేళనంగా చిత్రించారు. రైతు చెమట, జానపద గీతం, భాషా మాధుర్యం, తిరుగుబాటు చరిత్ర వంటివన్నీ ఆ వీణలోని తీగలుగా ఆయన భావించాడు.

భాషా పటిమ – భావవ్యక్తీకరణ

కాగా, భాషే దాశరథి సాహిత్యాన్ని గొప్పదిగా నిలబెట్టింది. ఆయన పదజాలం పండితులను ఆకట్టుకుంటుంటే, భావవ్యక్తీకరణ సామాన్యుడిని కదిలిస్తుంది. సంస్కృత పదసంపదను వినియోగించినా, ఉర్దూ పదాలను వాడినా, అది కృత్రిమంగా అనిపించదు. తెలంగాణ మట్టిమాటను ఉపయోగించినా అది ప్రాంతీయ పరిమితిలో బందీగా ఉండదు. ఇదే నిజమైన కవి సామర్థ్యం. భాషను అలంకారంగా కాకుండా, భావానికి సేవకురాలిగా మార్చగలిగిన రచయితలు చాలా అరుదు. అలాంటి అరుదైన రచయితల్లో దాశరథి ముందు వరుసలో ఉంటాడు.

ఆయన రచనల్లో ప్రకృతి కూడా ఒక పాత్రలా ఉంటుంది. కానీ అది కేవలం అందాల వర్ణన కోసం రాదు. ఎండిన నేల రైతు దుస్థితికి ప్రతీకగా వస్తుంది. వాన ఆశకు సంకేతంగా మారుతుంది. పల్లె జీవితం కేవలం నేపథ్యంలాగాక, కవిత్వ పదాల్లో జీవరక్తమై పారుతుంది. ఈ కారణంగానే దాశరథి కవిత్వం చదివినప్పుడు మనకు తెలంగాణ ‘వినిపిస్తుంది’.

కాలాతీత సాహిత్యం

అంతమాత్రం చేత దాశరథిని కేవలం ఉద్యమ కవిగా భావించడం సరైంది కాదు. ఆయన రచనల్లో ప్రేమ ఉంది, తాత్వికత ఉంది, మానవత ఉంది. మనిషి అంతర్ముఖ ప్రపంచాన్ని అర్థం చేసుకునే సున్నితత్వం ఉంది. అన్యాయాన్ని ఎదుర్కొనే అగ్ని ఎంత బలంగా ఉందో, ఒక తల్లి ఒడిలోని మమతను అనుభూతి చేందే మృదుత్వం కూడా అంతే బలంగా ఉంది. ఈ రెండు ధ్రువాలను సమానంగా మోసుకెళ్లగలిగినందువల్లే ఆయన కవిత్వం నినాదంగా మిగలకుండా, సాహిత్యంగా ఉన్నత శిఖరాలకు చేరింది.

దాశరథికి సాహిత్యం అంటే వ్యక్తిగత కీర్తి సంపాదించుకునే మార్గం కాదు. అది ప్రజలతో చేసే సంభాషణ. ఒక రచయిత తన కాలం పట్ల బాధ్యత వహించాలనే విశ్వాసం ఆయన ప్రతి రచనలో కనిపిస్తుంది. అందుకే ఆయన రచనలు చదివిన తరువాత మనకు కవి కాకుండా, ఆయా రచనల్లో ఆయన చూపించిన మనిషిని, ఆయన ప్రశ్నించిన సమాజాన్ని ఎక్కువగా గుర్తుంచుకుంటాము. ఈ కారణంగానే తెలంగాణ సాహిత్య చరిత్రలో దాశరథి ఒక అధ్యాయంగా నిలిచిపోతాడు. ఒక దిశగా మార్గదర్శకం చేస్తూనే ఉంటాడు.

ఆయన గొప్ప కవి. అనితర సాధ్యమైన చైతన్యం. అక్షరాన్ని కేవలం కాగితంపై ముద్రపడిన సిరా కాకుండా, ప్రజల జీవితాలను మార్చగల శక్తిగా నిలబెట్టిన ఘనత దాశరథిది. ఆయన గురించి మాట్లాడేటప్పుడు చాలామంది తెలంగాణ ఉద్యమ కవిగా మాత్రమే గుర్తు చేసుకుంటారు. అది నిజమే అయినప్పటికీ, అది సంపూర్ణ సత్యం కాదు. ఉద్యమం ఆయన వ్యక్తిత్వంలో ఒక కోణం మాత్రమే.

दाశరథి కలం ఒక్క రాజకీయ लक्ष्यానికే పరిమితం కాలేదని ఆయన సాహిత్యాన్ని పూర్తిగా చదివినవారికి స్పష్టమవుతుంది. మనిషి అనుభవించే ప్రేమ, వేదన, త్యాగం, ఆశ, ఆత్మగౌరవం, ప్రకృతి, సంస్కృతి తదితర సమస్త జీవనానుభూతులను ఆయన కవిత్వం ఆలింగనం చేసుకుంది. కాబట్టే, ఆయన రచనలు కాలానుగుణ నినాదాలుగా మిగలకుండా, కాలాతీత సాహిత్యంగా నిలిచిపోయాయి.

ఉద్యమ పంథా దాటి…

స్వాతంత్య్రం వచ్చిన తర్వాత ఉద్యమం ముగిసినా, దాశరథి రచనా ప్రయాణం ఆగలేదు. చాలామంది ఉద్యమకారులు పోరాటం ముగిసిన తర్వాత చరిత్రలో ఒక జ్ఞాపకంగా మిగిలిపోతారు. కానీ నిజమైన కవి మాత్రం ప్రతి కొత్త కాలంతో కొత్త సంభాషణ ప్రారంభిస్తాడు. దాశరథి కూడా అదే చేశారు.

ఉపాధ్యాయుడిగా, పంచాయతీ శాఖలో అధికారిగా, ఆకాశవాణి ప్రయోక్తగా వివిధ బాధ్యతలు నిర్వహించినప్పటికీ, ఆయన అసలు పరిచయం మాత్రం ఎప్పుడూ ‘కవి‘గానే నిలిచింది. ఎందుకంటే ఉద్యోగం జీవనోపాధిని ఇచ్చింది.. కవిత్వం జీవనార్థాన్ని ఇచ్చింది.

తెలుగు సాహిత్యంలో ఒక రచయితను అంచనా వేయాలంటే ఆయన భాషను పరిశీలించాలి. దాశరథి భాషలో ఒక అరుదైన సమతుల్యత కనిపిస్తుంది. సంస్కృత గాంభీర్యం ఆయన పదాలలో ఉంటుంది. ఉర్దూ కవిత్వం నుంచి వచ్చిన లాలిత్యం ఆయన భావవ్యక్తీకరణలో కనిపిస్తుంది. తెలంగాణ మట్టిమనిషి మాట ఆయన వాక్యాల్లో ఊపిరి తీసుకుంటుంది. ఈ మూడు ప్రవాహాలను కలపగలిగిన రచయితలు చాలా తక్కువ మంది. అందుకే ఆయన కవిత్వం చదివితే అది పండితునికి పాండిత్యాన్నీ, సాధారణ పాఠకుడికి అనుభూతినీ ఒకేసారి అందిస్తుంది.

ఉర్దూ మహాకవి మీర్జా గాలిబ్‌ గజళ్లను తెలుగులోకి అనువదించడం ఆయన సాహిత్య దృష్టికి మరో నిదర్శనం. అనువాదం అంటే పదాలను ఒక భాష నుంచి మరో భాషకు మార్చడం కాదు; ఒక సంస్కృతిని మరో సంస్కృతిలో జీవింపజేయడం. గాలిబ్‌ కవిత్వంలోని భావగాంభీర్యాన్ని, తాత్వికతను, మానవీయ వేదనను తెలుగులో సహజంగా పలికించగలిగిన దాశరథి సామర్థ్యం ఆయన భాషా పాండిత్యాన్ని మాత్రమే కాదు, కవిగా ఆయన అంతరంగ విస్తృతిని కూడా తెలియజేస్తుంది. భాషలు వేరు కావచ్చు. కానీ మానవ అనుభూతులు ఒక్కటేనని ఆయన ఈ అక్షర కృషి ద్వారా నిరూపించాడు.