CEC Gyanesh Kumar: CEC జ్ఞానేష్ కుమార్‌ డిస్మిస్ సాధ్యమేనా? రాజ్యాంగం ఏం చెబుతోంది?

CEC Gyanesh Kumar: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 324(5) ప్రకారం ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌ను సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానంలోనే, అదే కారణాలపై తొలగించాలి. ప్రస్తుతం అమల్లో ఉన్న 2023 ఎన్నికల కమిషనర్ల చట్టంలోని సెక్షన్ 11 కూడా ఇదే విధానాన్ని కొనసాగిస్తోంది.

CEC Gyanesh Kumar: కేంద్ర ఎన్నికల సంఘం ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌ (సీఈసీ) జ్ఞానేష్ కుమార్ రాజీనామా చేయాలనే డిమాండ్లు రాజకీయంగా ఊపందుకున్నాయి. ప్రతిపక్ష పార్టీలు ఆయన పదవి నుంచి తప్పుకోవాలని డిమాండ్ చేస్తున్నాయి. ఇదే అంశంపై సుప్రీంకోర్టులోనూ పిటిషన్లు దాఖలయ్యాయి. ఈ నేపథ్యంలో అసలు సీఈసీని రాష్ట్రపతి లేదా కేంద్ర ప్రభుత్వం తొలగించగలదా? సుప్రీంకోర్టు సీఈసీని సస్పెండ్ చేయగలదా? రాజ్యాంగం ఏం చెబుతోంది? అనే ప్రశ్నలు తెరపైకి వస్తున్నాయి.

ఈ అంశంపై జరుగుతున్న చర్చలో ప్రధానంగా ఒక విషయం స్పష్టంగా చెప్పాల్సి ఉంటుంది. రాజకీయ పార్టీలు ఒక డిమాండ్ చేయడం వేరు.. మీడియా దానిపై విశ్లేషణ చేయడం వేరు.. రాజ్యాంగ సంస్థలపై న్యాయస్థానాలు నిర్ణయం తీసుకోవడం వేరు. కోర్టులు రాజకీయ ఆరోపణల ఆధారంగా కాకుండా, తమ ముందున్న ఆధారాలు, చట్టపరమైన నిబంధనలు, రాజ్యాంగ ప్రక్రియ ఆధారంగా నిర్ణయాలు తీసుకుంటాయి.

సుప్రీంకోర్టు సీఈసీని సస్పెండ్ చేయగలదా?

సీఈసీ జ్ఞానేష్ కుమార్‌ను సస్పెండ్ చేయాలంటూ సుప్రీంకోర్టులో దాఖలైన పిటిషన్‌ దాఖలు కాగా, సీఈసీని వెంటనే సస్పెండ్ చేస్తూ మధ్యంతర ఉత్తర్వులు ఇవ్వలేమని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది.

దీనికి సంబంధించి కోర్టు కొన్ని కీలక అంశాలను ప్రస్తావించింది. పత్రికల్లో వచ్చిన వార్తల ఆధారంగా మాత్రమే కోర్టులు నిర్ణయాలు తీసుకోవని, ఆరోపణలు ఎదుర్కొంటున్న వారి వాదనను కూడా వినాల్సి ఉంటుందని, అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాలను పరిశీలించిన తర్వాతే నిర్ణయానికి రావాల్సి ఉంటుందని కోర్టు అభిప్రాయపడింది అంటే.. మీడియాలో ఒక అంశంపై విస్తృతంగా చర్చ జరగడం, రాజకీయ పార్టీలు ఆరోపణలు చేయడం ఒకటైతే.. అదే అంశంపై న్యాయస్థానం తుది నిర్ణయం తీసుకోవడం మరో ప్రక్రియ.

సీఈసీని తొలగించే అధికారం ఎవరికి ఉంది?

ఇక్కడే రాజ్యాంగంలోని కీలక నిబంధన తెరపైకి వస్తుంది. భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 324 ఎన్నికల నిర్వహణకు సంబంధించిన అధికారాలను ఎన్నికల సంఘానికి కల్పిస్తుంది. అదే సమయంలో సీఈసీని సాధారణ ప్రభుత్వ ఉద్యోగిలా తొలగించే అవకాశం లేదు. ఒక సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని ఏ విధంగా తొలగించగలరో, అదే విధానంలో సీఈసీని కూడా తొలగించాల్సి ఉంటుంది.

అంటే.. రాష్ట్రపతికి సైతం తనంతట తాను సీఈసీని డిస్మిస్ చేసే అధికారం లేదు. కేంద్ర ప్రభుత్వానికి కూడా నచ్చలేదనే కారణంతో సీఈసీని తొలగించే అవకాశం ఉండదు. సుప్రీంకోర్టు కూడా స్వయంగా సీఈసీని డిస్మిస్ చేసే అధికారం కలిగి ఉండదు.

మరి సీఈసీని ఎలా తొలగించాలి?

సీఈసీని తొలగించడానికి రాజ్యాంగం ఇంపీచ్‌మెంట్ లేదా అభిశంసన తరహా ప్రక్రియను నిర్దేశిస్తుంది. సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానం తరహాలోనే ఇది కొనసాగుతుంది. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 124 ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించడానికి పార్లమెంటరీ ప్రక్రియ ఉంటుంది. ఒక న్యాయమూర్తిపై తీవ్రమైన ఆరోపణలు వచ్చినప్పుడు పార్లమెంటులో అభిశంసన తీర్మానం తీసుకురావాలి. అనంతరం ఆరోపణలపై విచారణ జరిగే ప్రక్రియ ఉంటుంది. చివరకు పార్లమెంటులో మూడింట్ రెండు వంతుల మెజారిటీ అవసరం అవుతుంది. ఇదే తరహా రక్షణ సీఈసీ పదవికి కూడా ఉంది. అందువల్ల సీఈసీని సాధారణ ప్రభుత్వ అధికారిలా సస్పెండ్ చేయడం లేదా తొలగించడం సాధ్యం కాదు.

ఎందుకు ఇంత రక్షణ కల్పించారు?

దీనికి ప్రధాన కారణం రాజ్యాంగంలోని చెక్స్ అండ్ బ్యాలెన్సెస్ విధానం. ఎన్నికల సంఘం స్వతంత్రంగా పనిచేయాల్సిన రాజ్యాంగ సంస్థ. ఎన్నికల ప్రక్రియపై ప్రభుత్వం ప్రత్యక్షంగా నియంత్రణ సాధించే పరిస్థితి రాకూడదు. అందుకే సీఈసీ వంటి కీలక రాజ్యాంగ పదవులను సాధారణ ప్రభుత్వ అధికారుల మాదిరిగా తొలగించే అవకాశం లేకుండా రాజ్యాంగం రక్షణ కల్పించింది. అదే విధంగా యూనియన్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్, రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్, కాగ్ వంటి రాజ్యాంగ సంస్థల అధిపతులకు కూడా ప్రత్యేక రక్షణలు ఉంటాయి.

ప్రభుత్వానికి నచ్చలేదని ఒక రాజ్యాంగ సంస్థ అధిపతిని వెంటనే తొలగించే పరిస్థితి ఉండకూడదన్నదే ఈ వ్యవస్థ వెనుక ఉన్న ఉద్దేశం.

మరి సీఈసీ ఏ నిర్ణయం తీసుకున్నా ప్రశ్నించలేరా?

ఇక్కడ మరో కీలక అంశం ఉంది. సీఈసీకి పదవి నుంచి తొలగింపుపై ప్రత్యేక రక్షణ ఉన్నప్పటికీ, ఆయన తీసుకునే ప్రతి నిర్ణయం రాజ్యాంగానికి అతీతం కాదు. సుప్రీంకోర్టుకు ఎన్నికల సంఘం తీసుకునే నిర్ణయాలను న్యాయ సమీక్ష చేసే అధికారం ఉంటుంది. ఏదైనా నిర్ణయం రాజ్యాంగానికి విరుద్ధంగా ఉందని, చట్టానికి విరుద్ధంగా ఉందని తేలితే దాన్ని కోర్టు కొట్టివేయవచ్చు. అంటే సీఈసీ తీసుకున్న నిర్ణయాన్ని చట్టపరంగా సమీక్షించగలదు. కోర్టు సీఈసీని తొలగించకపోయినా.. రాజ్యాంగ విరుద్ధమైన లేదా చట్ట విరుద్ధమైన నిర్ణయాన్ని మాత్రం పక్కన పెట్టగలదు.

ఏకపక్ష నిర్ణయాలపైనా కోర్టు దృష్టి

ఎన్నికల సంఘంలో ముగ్గురు సభ్యులు ఉన్నప్పుడు నిర్ణయాలు చట్టప్రకారం మెజారిటీ లేదా ఏకగ్రీవ నిర్ణయం ద్వారా ఉండాల్సిన అవసరాన్ని కూడా సుప్రీంకోర్టు ప్రస్తావించింది. అయితే సీఈసీ తీసుకున్న ప్రతి నిర్ణయాన్ని ముందుగానే ఏకపక్ష నిర్ణయంగా భావించలేమని కోర్టు చెప్పినట్లు ఇందులో ఉంది. సంబంధిత వివరాలు, ఆధారాలు పరిశీలించిన తర్వాతే ఒక నిర్ణయం చట్టబద్ధమా? కాదా? అనేది తేల్చాల్సి ఉంటుందని కోర్టు అభిప్రాయపడినట్లు పేర్కొన్నారు. ఇదే సమయంలో ఎన్నికల కమిషనర్ల నుంచి ఇప్పటికే పలు అభ్యంతరాలు వ్యక్తమైన అంశాలను కూడా ఈ చర్చలో ప్రస్తావించారు. ఆ అభ్యంతరాలు నిజమని, వాటి ఆధారంగా తీసుకున్న నిర్ణయాలు చట్టానికి లేదా రాజ్యాంగానికి విరుద్ధమని కోర్టు తేల్చిన పక్షంలో ఆ నిర్ణయాలను కొట్టివేసే అవకాశం ఉంటుంది.

ఓటర్ల తొలగింపు అంశంలోనూ ఇదే కీలకం

ఎన్నికల జాబితాల్లో మార్పులు, ఓటర్ల తొలగింపు వంటి అంశాలపైనా ఇదే న్యాయపరమైన ప్రమాణం వర్తిస్తుంది. పెద్ద సంఖ్యలో ఓటర్లను తొలగించడం చట్టబద్ధమైన ప్రక్రియకు అనుగుణంగా జరిగిందా? లేదా? అనేది కోర్టు పరిశీలించవచ్చు. ఒకవేళ ఆ ప్రక్రియ చట్టానికి విరుద్ధంగా లేదా ఏకపక్షంగా జరిగిందని తేలితే సంబంధిత నిర్ణయాలను కోర్టు కొట్టివేయగలదు. అందుకే సీఈసీని తొలగించడం సాధ్యం కాకపోయినా, సీఈసీ తీసుకున్న నిర్ణయాలపై న్యాయ సమీక్షకు మాత్రం అవకాశం ఉంటుంది.

2023 చట్టంలోని ఇమ్యూనిటీపై కూడా ప్రశ్నలు

ఇదే చర్చలో మరో ముఖ్యమైన అంశం 2023లో తీసుకొచ్చిన ఎన్నికల కమిషనర్ల నియామకం, సేవా నిబంధనలకు సంబంధించిన చట్టం.

ఈ చట్టంలోని ఒక నిబంధన ద్వారా ఎన్నికల కమిషనర్లు పదవిలో ఉన్న సమయంలో చేసిన అధికారిక చర్యలకు సంబంధించి సివిల్, క్రిమినల్ కేసుల నుంచి జీవితకాల రక్షణ కల్పించిన అంశం ప్రస్తావనకు వచ్చింది.

ఈ రక్షణపై కూడా సుప్రీంకోర్టులో ప్రశ్నలు లేవనెత్తారు. న్యాయమూర్తులకు కూడా లేని స్థాయి రక్షణ ఎన్నికల కమిషనర్లకు ఎలా కల్పించారనే ప్రశ్నను కోర్టు ప్రస్తావించినట్లు అందులో ఉంది.

అందువల్ల ఈ చట్టంలోని నిబంధనలను కూడా రాజ్యాంగపరంగా పరిశీలించే అవకాశం ఉందనే అభిప్రాయం వ్యక్తమైంది.

అయితే సీఈసీ రాజీనామా చేయగలరా?

ఇక్కడ మాత్రం పరిస్థితి పూర్తిగా భిన్నం. సీఈసీని ప్రభుత్వం లేదా సుప్రీంకోర్టు తమంతట తాము తొలగించలేకపోయినా, సీఈసీ స్వచ్ఛందంగా రాజీనామా చేయడాన్ని ఎవరూ అడ్డుకోలేరు.

వ్యక్తిగత కారణాలు, ఆరోగ్య కారణాలు లేదా ఇతర కారణాలతో సీఈసీ పదవి నుంచి తప్పుకోవాలని నిర్ణయించుకుంటే అది ఆయన స్వేచ్ఛ. అయితే అది రాజ్యాంగపరమైన తొలగింపు ప్రక్రియకు భిన్నమైన విషయం.

ఇంపీచ్‌మెంట్ మాత్రమే రాజ్యాంగబద్ధమైన తొలగింపు మార్గం

మొత్తం వ్యవహారాన్ని చూస్తే ఒక విషయం స్పష్టమవుతుంది.

రాజకీయ పార్టీలు సీఈసీ రాజీనామా చేయాలని డిమాండ్ చేయవచ్చు. ప్రజలు కూడా తమ అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేయవచ్చు. మీడియా ఈ వ్యవహారంపై విశ్లేషణ చేయవచ్చు. కానీ సీఈసీని రాజ్యాంగబద్ధంగా పదవి నుంచి తొలగించే విషయంలో మాత్రం ప్రత్యేకమైన ప్రక్రియ తప్పనిసరి.

అది సాధారణ సస్పెన్షన్ లేదా ప్రభుత్వ ఉత్తర్వు ద్వారా జరిగే ప్రక్రియ కాదు. రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన విధానంలోనే తొలగింపు జరగాలి.

అదే సమయంలో సీఈసీకి పదవి రక్షణ ఉందని చెప్పి ఆయన తీసుకునే నిర్ణయాలన్నింటికీ న్యాయపరమైన రక్షణ ఉందని అర్థం కాదు. రాజ్యాంగమే దేశంలో అత్యున్నతమైనది. సీఈసీ అయినా, సుప్రీంకోర్టు అయినా రాజ్యాంగానికి లోబడే పనిచేయాలి.

అందుకే ప్రస్తుతం జరుగుతున్న న్యాయపరమైన ప్రక్రియలో ప్రధానంగా తేలాల్సిన అంశం “జ్ఞానేష్ కుమార్‌ను సస్పెండ్ చేయాలా?” అనే ప్రశ్న కంటే.. ఆయన తీసుకున్న నిర్ణయాలు రాజ్యాంగం, చట్టాలకు అనుగుణంగా ఉన్నాయా? లేదా? అన్నదే కీలకంగా మారే అవకాశం ఉంది.

మొత్తంగా చెప్పాలంటే.. సీఈసీ జ్ఞానేష్ కుమార్‌ను సుప్రీంకోర్టు నేరుగా డిస్మిస్ చేసే అవకాశం రాజ్యాంగపరంగా కనిపించదు. ఆయనను తొలగించడానికి ప్రత్యేకమైన పార్లమెంటరీ ప్రక్రియ ఉంది. అయితే ఆయన తీసుకున్న నిర్ణయాలు రాజ్యాంగ విరుద్ధంగా, చట్ట విరుద్ధంగా లేదా ఏకపక్షంగా ఉన్నాయని కోర్టు తేల్చితే, ఆ నిర్ణయాలను మాత్రం కొట్టివేయగలదు. ఇదే ఈ మొత్తం వ్యవహారంలో అత్యంత కీలకమైన రాజ్యాంగపరమైన అంశం.