వాస్తవికత… ఓ విస్తృత సాహిత్య భావన

సాహిత్యం జీవితాన్ని ప్రతిబింబిస్తుందని తరచుగా చెబుతాం. అయితే జీవితం అంటే మన కళ్లకు కనిపించే సంఘటనలు, మన చుట్టూ ఉన్న మనుషులు, సమాజంలో జరిగే పరిణామాలు మాత్రమే కాదు. మనిషి అంతరంగం, అతని కలలు, భయాలు, నమ్మకాలు, సామాజిక సంబంధాలు, రాజకీయ అధికారాలు, చారిత్రక జ్ఞాపకాలు కూడా జీవితంలో భాగమే. ఈ విస్తృతమై జీవితానుభవాన్ని సాహిత్యం ఎలా చిత్రించాలి? అనేది ప్రశ్న. ఈ ప్రశ్న నుంచే వాస్తవికత (రియలిజం)కు సం బంధించిన చర్చ ప్రారంభమవుతుంది. వాస్తవికత అనే ది ఒక నిర్దిష్టమైన సాహిత్య ఉద్యమం మాత్రమే కాదు. వాస్తవాన్ని గుర్తించడం, అర్థం చేసుకోవడం, కథనంగా నిర్మించడం వంటి ప్రక్రియలతో సంబంధం ఉన్న విస్తృతమైన సాహిత్య భావన. అయితే సాహిత్యం వాస్తవాన్ని యథాతథంగా ప్రతిబింబించగలదా? ఒక నవలలోని ప ట్టణం నిజమైన పట్టణంలా కనిపించినా, అందులోని పాత్రలు నిజ జీవితంలోని మనుషుల్లా ప్రవర్తించినా, ఆ నవల పూర్తిగా వాస్తవమే అవుతుందా? వాస్తవానికి సా హిత్య రచన అనేది ఎంపిక, కల్పన, పరిశీలన, వ్యాఖ్యా నం కలిసిన సృజనాత్మక ప్రక్రియ. రచయిత వందల సం ఘటనలలో కొన్నింటిని ఎంచుకుంటాడు. కొన్ని పాత్రల కు ప్రాధాన్యత ఇస్తాడు. కొన్ని అనుభవాలను వెలుగులో కి తెచ్చి, మరికొన్నింటిని పరోక్షంగా ఉంచుతాడు. అం దువల్ల వాస్తవిక సాహిత్యం అనేది జీవితానికి అద్దం ప ట్టడం మాత్రమే కాదు, జీవితంలో ఏది ముఖ్యమో చూ పించే ఒక దృక్పథం కూడా. ప్రపంచ సాహిత్య చరిత్రను పరిశీలిస్తే వాస్తవికత ఒక్కసారిగా పుట్టి, ఒకే రూపంలో కొనసాగలేదని స్పష్టమవుతుంది. సమాజంలో వచ్చిన మార్పులు, పారిశ్రామికీకరణ, పట్టణీకరణ, వర్గవిభజన లు, యుద్ధాలు, వలసపాలన, మానసిక శాస్త్ర అభివృద్ధి, రాజకీయ సిద్ధాంతాలు, సాంస్కృతిక ఘర్షణలు వాస్తవికతను అనేక దిశల్లోకి నడిపించాయి. సామాజిక వాస్తవికత, సహజవాదం, మానసిక వాస్తవికత, సోషలిస్టు వాస్తవికత, మాంత్రిక వాస్తవికత వంటి రూపాలు ఈ పరిణా మ క్రమంలో ఏర్పడ్డాయి. వీటన్నింటినీ ఒకే సిద్ధాంతాని చెందిన ఉపవిభాగాలుగా చూడటం కంటే, వాస్తవాన్ని వివిధ కోణాల్లో అర్థం చేసుకోవడానికి సాహిత్యం చేసిన భిన్నమైన ప్రయత్నాలుగా చూడటం సముచితం. వాస్తవికతకు సంబంధించిన భావనలు పందొమ్మిదో శతాబ్దానికి ముందే సాహిత్యంలో కనిపిస్తాయి. ప్రాచీన ఇతిహాసాలు, నాటకాలు, కథనాల్లోనూ సామాజిక జీవితం, మానవ స్వభావం, అధికార సంబంధాల చిత్రణ ఉంది. అయితే వాటిలో వాస్తవికతతోపాటు పురాణం, వీరగాథ, ఆదర్శీకరణ, దైవిక జోక్యం వంటి అంశాలు కూడా ప్ర ముఖంగా ఉండేవి. ఆధునిక వాస్తవికత ప్రత్యేక సాహిత్య ధోరణిగా ఎదగడానికి యూరప్‌లో పద్దెనిమిదో శతాబ్దపు జ్ఞానోదయ భావజాలం, మధ్యతరగతి ఎదుగుదల, నవ లా ప్రక్రియ అభివృద్ధి ముఖ్యమైన నేపథ్యాన్ని అందించా యి. వ్యక్తి అనుభవం, దైనందిన జీవితం, సామాజిక స్థితిగతులు సాహిత్యానికి తగిన విషయాలుగా గుర్తింపు పొందాయి. పందొమ్మిదో శతాబ్దంలో యూరప్‌లో పారిశ్రామిక విప్లవం, పట్టణాల విస్తరణ, పెట్టుబడిదారీ వ్యవ ఎదుగుదల, కొత్త మధ్యతరగతి జీవన విధానాలు స మాజాన్ని వేగంగా మార్చాయి. ఈ మార్పులు సాహిత్యానికి కొత్త ప్రశ్నలను అందించాయి. సంపద ఎలా ఏర్పడుతుంది? పేదరికం ఎందుకు కొనసాగుతుంది? కుటుం బం, వివాహం, ఆస్తి, సామాజిక గౌరవం వ్యక్తి జీవితాన్ని ఎలా నియంత్రిస్తాయి? చట్టం అందరికీ సమానంగా ప నిచేస్తుందా? ఇటువంటి ప్రశ్నలు రచయితల దృష్టిని ఆకర్షించాయి. ఫలితంగా, ఊహాజనిత వీరులకంటే సాధార ణ మనుషులు, వారి కుటుంబాలు, వృత్తులు, ఆర్థిక ఇ బ్బందులు, సామాజిక పరిమితులు నవలల్లో ప్రధాన పాత్రలు పోషించడం ప్రారంభించాయి.
ఫ్రాన్స్‌లో ఆనోరే దె బాల్జాక్‌ తన ‘లా కామెడీ హ్యూమేన్‌’ రచనల సముదాయంలో వివిధ వర్గాల ప్రజ ఆర్థిక సంబంధాలు, అధికార ఆశలు, సామాజిక ఎ కోసం జరిగే పోరాటాలను విస్తృతంగా చిత్రించాడు. గుస్తావ్‌ ఫ్లోబేర్‌ రచించిన ‘మాదామ్‌ బొవరీ’లో వ్యక్తిగత ఆకాంక్షలు, రొమాంటిక్‌ కల్పనలు, ప్రాంతీయ మధ్యతరగతి జీవితంలోని పరిమితుల మధ్య ఏర్పడే ఘర్షణను సూక్ష్మంగా చూపించాడు. ఇంగ్లండ్‌లో చా ర్లెస్‌ డికెన్స్‌ తన ‘హార్డ్‌ టైమ్స్‌’ వంటి రచనల్లో పారిశ్రామి క సమాజంలోని అమానవీయ పరిస్థితులను, పేదల జీవితాలను, విద్యా వ్యవస్థలోని యాంత్రికతను ప్రశ్నించా డు. జార్జ్‌ ఎలియట్‌ రచించిన ‘మిడిల్‌ మార్చ్‌’ ఒక చిన్న పట్టణంలోని అనేక పాత్రల జీవితాల ద్వారా వ్యక్తిగత ఆశయాలు, సామాజిక బాధ్యతలు, రాజకీయ మార్పులు పరస్పరం ఎలా ప్రభావితం చేసుకుంటాయో వెల్లడిస్తుం ది. అయితే, వీరంతా ఒకే శైలిలో రాయలేదు. అయినప్పటికీ, వ్యక్తి జీవితాన్ని అతను నివసించే సామాజిక ప్ర పంచం నుంచి వేరుచేసి చూడకపోవడం అనేది వారి రచనల్లో కనిపించే సాధారణ లక్షణం.
ఈ దశలో అభివృద్ధి చెందిన సామాజిక వాస్తవికత సాహిత్యాన్ని వ్యక్తిగత జీవిత చిత్రణకు పరిమితం చేయకుండా, సమాజంలోని అసమానతలు, పేదరికం, వర్గభేదాలు, లింగ సంబంధాలు, కార్మికుల దోపిడీ, అధికార వ్యవస్థల ప్రభావం వంటి అంశాలను పరిశీలించే సాధనంగా ఉపయోగించుకునే స్థాయికి తీసుకెళ్లింది. సామాజిక వాస్తవిక రచయిత దృష్టిలో ఒక వ్యక్తి ఎదుర్కొనే కష్టం కేవలం అతని వ్యక్తిగత వైఫల్యం కాకపోవచ్చు. దాని వెనుక నిరుద్యోగం, ఆస్తి సంబంధాలు, కులం, వర్గం, లింగం లేదా ఇతర సామాజిక వ్యవస్థలు ఉండవచ్చు. అందుకే సామాజిక వాస్తవికతలో వ్యక్తి కథ క్రమంగా సమాజపు కథగా మారుతుంది. అయితే వాస్తవికతను కేవలం సమాజంలోని బాహ్య పరిస్థితులతో వివరించడం సరిపోదని మరో సాహిత్య ధోరణి సూచించింది. పందొమ్మిదో శతాబ్దంలోనే సహజవాదం (నేచురలిజం) అభివృద్ధి చెందింది. ఎమిల్‌ జోలా వంటి రచయితలు మనిషి ప్రవర్తనపై వారసత్వం, పర్యావరణం, పేదరికం, శారీరక అవసరాలు, సామాజిక పరిస్థితులు చూపే ప్రభావాన్ని పరిశీలించారు. సహజవాదంలో మానవ జీవితం కొన్నిసార్లు వ్యక్తి నియంత్రణకు అతీతమైన శక్తుల చేత ప్రభావితమయ్యే ప్రక్రియగా కనిపిస్తుం సాధారణ వాస్తవికత పాత్రల జీవితాన్ని సమాజంతో అనుసంధానిస్తే, సహజవాదం ఆ జీవితాన్ని నిర్దిష్ట పరిస్థితులు ఎలా మలుస్తాయో మరింత తీవ్రంగా విశ్లేషిస్తుంది. పందొమ్మిదో శతాబ్దం చివరికి వచ్చేసరికి, సమాజాన్ని అర్థం చేసుకున్నంత మాత్రాన మనిషిని పూర్తిగా అర్థం చేసుకోగలమా? మనిషి ప్రవర్తనకు బాహ్య పరిస్థితులే కారణమా, లేక అతని అంతర్గత కోరికలు, అణచివేసిన భావాలు, జ్ఞాపకాలు, అపరాధభావం కూడా కీలక పాత్ర పోషిస్తాయా? వంటి ప్రశ్నలు తెరపైకి వచ్చాయి. ఈ నేపథ్యంలో మానసిక వాస్తవికత (సైకలాజికల్‌ రియలిజం) ధోరణి ప్రాధాన్యత పెరిగింది. ఫ్యోదర్‌ దోస్తయెవ్‌ రచించిన ‘క్రైమ్‌ అండ్‌ పనిష్మెంట్‌’లో రస్కోల్నికోవ్‌ నేరం చేయడం కంటే, ఆ నేరం తరువాత అతను అనుభవించే మానసిక సంఘర్షణే కథకు ప్రధానమైనది. హెన్రీ జేమ్స్‌ రచించిన ‘ది పోర్ట్రెయిట్‌ ఆఫ్‌ ఎ లేడీ’లో వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ, నిర్ణయాలు, ఇతరుల ఉద్దేశాలను అర్థం చేసుకోవడంలో ఏర్పడే సంక్లిష్టతలు ప్రాధాన్యత పొందుతాయి. తదనంతరం వర్జీనియా వూల్ఫ్‌, జేమ్స్‌ జాయిస్‌ వంటి ఆ ధునిక రచయితలు కాలం, జ్ఞాపకం, చేతనాప్రవాహం వంటి కథన పద్ధతుల ద్వారా మానవ మనస్సును మరింత ప్రయోగాత్మకంగా చిత్రించారు. ఇక్కడ వాస్తవికత బాహ్య ప్రపంచం నుంచి అంతరంగ ప్రపంచం వైపు విస్తరించింది.
ఇరవయ్యో శతాబ్దంలో వాస్తవికతకు రాజకీయ స్వ రూపం కూడా మరింత స్పష్టమైంది. ముఖ్యంగా సామ్యవాద వాస్తవికత (సోషలిస్ట్‌ రియలిజం) సాహిత్యాన్ని సామాజిక మార్పు, వర్గపోరాటం, విప్లవాత్మక ఆశయాలతో అనుసంధానించింది. 1934లో సోవియట్‌ రచయితల తొలి మహాసభలో ఇది అధికారిక సాహిత్య సిద్ధాంతంగా స్థిరపడింది. కార్మికులు, రైతులు, సాధారణ ప్రజ లు కొత్త సమాజ నిర్మాణంలో పోషించే పాత్రను చిత్రించడం దీని ప్రధాన లక్ష్యాలలో ఒకటి. మాక్సిమ్‌ గోర్కీ రచించిన ‘మదర్‌’ ఈ సంప్రదాయానికి ముందస్తు ప్రభావవంతమైన ఉదాహరణ. సమయంలో ప్రపంచ సాహిత్యంలో వాస్తవికతకు మరికొన్ని రూపాలు అభివృ ద్ధి చెందాయి. ‘అమెరికన్‌ వాస్తవికత’, ‘ప్రాంతీయ వాస్తవికత’, ‘విమర్శనాత్మక వాస్తవికత’, ‘కార్మిక వర్గ వాస్తవికత’ వంటి ధోరణులు నిర్దిష్ట సమాజాల అనుభవాలను ప్రతిబింబించాయి. వలసపాలన, జాతి వివక్ష, కుల అసమానతలు, మహిళల అణచివేత వంటి అంశాలను కేం ద్రంగా చేసుకున్న రచనలు కూడా వాస్తవికత పరిధిని విస్తరించాయి. యుద్ధానంతర కాలంలో అస్తిత్వవాద సా హిత్యం, ఆధునికవాదం, ఉత్తరాధునికవాదం వాస్తవాన్ని ఒకే స్థిరమైన దృష్టితో అర్థం చేసుకోవచ్చా? అనే ప్రశ్నను లేవనెత్తాయి. మానవ అనుభవం విచ్ఛిన్నంగా, అనిశ్చితంగా, పరస్పర విరుద్ధంగా ఉంటే, సాహిత్యం కూడా అదే సంక్లిష్టతను ప్రతిబింబించాలనే భావన బలపడింది.
ఇతర రూపాలైన ‘వ్యంగ్య వాస్తవికత’, ‘విమర్శనాత్మక వాస్తవికత’, ‘గ్రామీణ వాస్తవికత’, ‘పట్టణ వాస్తవికత’, ‘మురికి వాస్తవికత’ (డర్టీ లియమిజం), ‘ఉత్తరాధునిక వాస్తవికత’ వంటి పదాలు కూడా సాహిత్య విమర్శలో వినిపిస్తాయి. వీటన్నింటికీ ఒకే స్థాయి చారిత్రక గుర్తింపు లేదా ఒకే రకమైన సిద్ధాంతపరమైన నిర్వచనం ఉండదు. ఈ రూపాలు పరస్పరం పూర్తిగా వేరుపడవు. ఒకే నవలలో సామాజిక, మానసిక, చారిత్రక, మాంత్రిక వాస్తవికతల లక్షణాలు కలిసివుండవచ్చు. అందువల్ల సాహిత్యాన్ని వివిధ రకాల వాస్తవికతల ఆధారంగా అధ్యయనం చేయడం ఉపయోగకరమే అయినప్పటికీ, ప్రతి రచనను ఒకే వర్గంలో బంధించడం దాని సృజనాత్మకతను పరిమితం చేయవచ్చు. గొప్ప సాహిత్యం వాస్తవాన్ని యథాతథంగా చూపించడమే కాకుండా, మనం సాధారణంగా గమనించని సత్యాలను గుర్తించేలా చేస్తుంది. ఒక పేదవాడి ఆకలి వెనుక ఉన్న ఆర్థిక వ్యవస్థను, ఒక నేరస్థుడి మనస్సులోని సంఘర్షణను, ఒక మహిళ నిర్ణయాల వెనుక ఉన్న సామాజిక ఒత్తిడిని, ఒక సమాజపు పురాణాల్లో దాగి ఉన్న చారిత్రక అనుభవాన్ని వెలుగులోకి తెస్తుంది. కాబట్టి, వాస్తవికత అనేది సాహిత్యం జీవితాన్ని ఎంత ఖచ్చితంగా అనుకరిస్తుందనే ప్రశ్న మాత్రమే కాదు. జీవితం గురించి మన అవగాహనను ఎంత లోతుగా మారుస్తుందనే ప్రశ్న కూడా. కాలం మారినప్పుడల్లా సమాజం కొత్త సమస్యలను ఎదుర్కొంటుంది. ఆ సమస్యలను అర్థం చేసుకోవడానికి సాహిత్యం కొత్త దృక్కోణాలను, కొత్త కథన పద్ధతులను సృష్టిస్తుంది. అందుకే వాస్తవికతకు ఒకే అంతిమ రూపం లేదు. అది మానవ జీవితం మారుతున్న కొద్దీ మారుతూ, విస్తరిస్తూ, సాహిత్యానికి నిరంతరమైన విమర్శనాత్మక శక్తిని అందించే ప్రక్రియగా కొనసాగుతుంది.