IDBI Bank Issue: ఐడీబీఐ బ్యాంకు విక్రయంలో అసలేం జరిగింది? రూ.94 నుంచి రూ.75కి రిజర్వ్ ధర ఎలా మారింది?
ప్రభుత్వ రంగానికి చెందిన ఐడీబీఐ బ్యాంకు ప్రైవేటీకరణ వ్యవహారం ఇప్పుడు దేశవ్యాప్తంగా చర్చనీయాంశంగా మారింది. కెనడాకు చెందిన ఫెయిర్ఫాక్స్ ఫైనాన్షియల్ హోల్డింగ్స్కు బ్యాంకులో 60.72 శాతం వాటాను విక్రయించేందుకు కేంద్ర ప్రభుత్వం ఆమోదం తెలపడం, ఒక్కో షేరుకు రూ.81 ధర నిర్ణయించడం వివాదానికి దారితీసింది. ముఖ్యంగా బ్యాంకు మార్కెట్ ధరతో పోలిస్తే తక్కువ మొత్తానికి విక్రయం జరిగిందని, బిడ్డింగ్ ప్రక్రియలో నిబంధనలు మార్చారా? అనే అనుమానాలు వ్యక్తమవుతున్నాయి.
నేషనల్ హెరాల్డ్ పత్రికలో ప్రచురితమైన కథనం ప్రకారం.. ఈ విక్రయంపై కాంగ్రెస్ ఎంపీ పవన్ ఖేరా కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి నిర్మలా సీతారామన్ను ఆరు కీలక ప్రశ్నలు అడిగారు. మరోవైపు కేంద్ర ప్రభుత్వం మాత్రం విక్రయ ప్రక్రియలో ఎలాంటి అవకతవకలు జరగలేదని, స్వతంత్ర సంస్థలు నిర్ణయించిన విలువ ఆధారంగానే ఫెయిర్ఫాక్స్ బిడ్ను ఆమోదించామని చెబుతోంది. అసలు ఈ వివాదం వెనుక ఉన్న అంశాలేమిటో చూద్దాం.
పవన్ ఖేరా సంధించిన ఆరు ప్రశ్నలు ఇవే
అక్టోబర్ 30న ఎక్స్ (X) వేదికగా స్పందించిన పవన్ ఖేరా.. ఐడీబీఐ బ్యాంకు విక్రయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ కేంద్ర ప్రభుత్వంపై విమర్శలు చేశారు. లాభాలను ప్రైవేటు సంస్థలకు అప్పగిస్తూ, నష్టాలు లేదా భారాలను ప్రజలపై మోపే విధానానికి ఈ ఒప్పందం ఉదాహరణగా ఉందని వ్యాఖ్యానించారు. ఈ సందర్భంగా నిర్మలా సీతారామన్కు ఆరు ప్రశ్నలు సంధించారు.
- మార్కెట్ ధర కంటే తక్కువకు ఎందుకు విక్రయం? ఐడీబీఐ బ్యాంకు షేర్లు మార్కెట్లో ఎక్కువ ధరకు ట్రేడవుతున్నప్పుడు ఒక్కో షేరుకు రూ.81 మాత్రమే ఎందుకు నిర్ణయించారు? మార్కెట్ ధర కంటే తక్కువకు బ్యాంకును విక్రయించాల్సిన అవసరం ఏమొచ్చింది?
- బ్యాంకు ఆస్తుల విలువను పరిగణనలోకి తీసుకున్నారా? గత ఐదేళ్లలో వేల కోట్ల రూపాయల లాభాలు ఆర్జించిన బ్యాంకుకు దేశవ్యాప్తంగా 29 రాష్ట్రాల్లో స్థిరాస్తులు ఉన్నాయని, హైదరాబాద్లో 50 ఎకరాల భూమి సహా ఆస్తుల విలువ సుమారు రూ.25,000 కోట్లుగా అంచనా వేస్తున్నారని పేర్కొన్నారు. ఈ ఆస్తుల విలువను విక్రయ ధర నిర్ణయంలో పూర్తిగా పరిగణనలోకి తీసుకున్నారా?
- బిడ్డింగ్ నిబంధనలు మార్చారా? మొదట నిర్ణయించిన రిజర్వ్ ధరకు అనుగుణంగా బిడ్లు రాకపోవడంతో ప్రక్రియలో మార్పులు చేశారా? అసలు ఏ నిబంధనలు మార్చారు? వాటిని మార్చాలని ఎవరు కోరారు?
- మెజారిటీ వాటా విక్రయించాల్సిన అవసరం ఏమిటి? బ్యాంకు ఉద్యోగులు వ్యతిరేకిస్తున్నప్పటికీ, 2003లో పార్లమెంట్కు ఇచ్చిన హామీ ప్రకారం ప్రభుత్వ వాటా 50 శాతం కంటే తక్కువకు పడిపోకూడదన్న అంశం ఉన్నప్పటికీ, 60.72 శాతం వాటాను ఎందుకు విక్రయిస్తున్నారు?
- రెండో బిడ్డర్ వివరాలు ఎందుకు వెల్లడించడం లేదు? జాతీయ భద్రతా కారణాలతో రెండో బిడ్డర్ను తిరస్కరించినట్లు వస్తున్న ఆరోపణలపై స్పష్టత ఇవ్వాలని కోరారు. ఆ సంస్థ వివరాలను ఎందుకు రహస్యంగా ఉంచుతున్నారు? భద్రతాపరమైన సమస్యలు ఉంటే అసలు బిడ్డింగ్లో పాల్గొనే అవకాశం ఎందుకు కల్పించారు?
- అమితాబ్ కాంత్ పాత్ర ఏమిటి? ఐడీబీఐ బ్యాంకు వాటాల విక్రయ వ్యవహారంలో మాజీ ఐఏఎస్ అధికారి, జీ20 షెర్పాగా పనిచేసిన అమితాబ్ కాంత్ పాత్ర ఏమిటని ప్రశ్నించారు.
రూ.94.42 నుంచి రూ.75.99కి రిజర్వ్ ధర ఎలా వచ్చింది?
ఈ వివాదంలో ప్రధానంగా చర్చకు వస్తున్న అంశం రిజర్వ్ ధర. నేషనల్ హెరాల్డ్ కథనం ప్రకారం, తొలుత కేంద్ర ప్రభుత్వం ఐడీబీఐ బ్యాంకు ఒక్కో షేరుకు రూ.94.42ను రిజర్వ్ ధరగా నిర్ణయించింది. అయితే ఫెయిర్ఫాక్స్ ఒక్కో షేరుకు రూ.81 మాత్రమే ఆఫర్ చేయడంతో ఆ ధరకు విక్రయం జరగలేదు. ఆ తర్వాత మదింపు విధానంలో మార్పులు చేసి రూ.75.99ను కొత్త బెంచ్మార్క్గా పరిగణించారనే ఆరోపణలు ఉన్నాయి.
ఈ వ్యవహారంపై బిజినెస్వరల్డ్లో పాలక్ షా చేసిన పరిశోధనాత్మక కథనం కూడా చర్చకు వచ్చింది. ఆ కథనం ప్రకారం, 2026 జూలై 13న ఫెయిర్ఫాక్స్ బిడ్ను పరిశీలించిన తర్వాత, మొదట నిర్ణయించిన రిజర్వ్ ధర కంటే తక్కువ ఆఫర్ వచ్చిందని అధికారులు గుర్తించారు. అనంతరం మదింపు విధానాన్ని మార్చి రూ.75.99కు బెంచ్మార్క్ను నిర్ణయించారని ఆరోపించారు.
సాధారణంగా బిడ్డింగ్ ప్రారంభించే ముందే కనీస ధరను నిర్ణయిస్తారు. బిడ్డర్లు ఎంత ధరకు కొనుగోలు చేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నారో ముందుగానే తెలుసుకుని రిజర్వ్ ధరను నిర్ణయించకూడదన్నది ప్రభుత్వ పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ మార్గదర్శకాల ఉద్దేశమని ఈ కథనం పేర్కొంది. కానీ ఇక్కడ బిడ్లు వచ్చిన తర్వాత మదింపు విధానంపై నిర్ణయాలు తీసుకున్నారనే విమర్శలు వస్తున్నాయి.
అక్టోబర్ 14న షేర్ ధర ఎంత ఉంది?
2026 అక్టోబర్ 14న ఐడీబీఐ బ్యాంకు షేర్లు మార్కెట్లో రూ.93.60 వద్ద ట్రేడయ్యాయని నేషనల్ హెరాల్డ్ కథనం పేర్కొంది. ఆ రోజు ముగింపు ధర రూ.90.32గా ఉంది. అదే రోజున కేంద్ర కేబినెట్ ఫెయిర్ఫాక్స్కు 60.72 శాతం వాటా విక్రయానికి ఆమోదం తెలిపింది. ఒక్కో షేరుకు రూ.81 ధర నిర్ణయించడంతో మార్కెట్ ధరతో పోలిస్తే తక్కువకే విక్రయం జరిగిందనే ప్రశ్నలు తలెత్తాయి.
కొంతమంది మార్కెట్ వర్గాలు ఒక్కో షేరుకు రూ.110 వరకు ధర రావచ్చని అంచనా వేసినట్లు కూడా కథనం ప్రస్తావించింది. అయితే మార్కెట్ ధర, బ్యాంకు అంతర్గత విలువ, స్వతంత్ర సంస్థలు నిర్ణయించిన సరసమైన విలువ వేర్వేరు అంశాలు కావడం గమనించాలి.
నిర్మలా సీతారామన్ స్పందన.. పాత వివాదాలను ప్రస్తావించిన మంత్రి
మరోవైపు ఈ ఆరోపణలను నిర్మలా సీతారామన్ సోషల్ మీడియా వేదికగా ఖండించారు. కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వాల హయాంలో జరిగిన బ్యాంకింగ్ రంగ వివాదాలను ప్రస్తావించారు. 1957లో వెలుగులోకి వచ్చిన ముండ్రా కుంభకోణం, 1976లో ఎస్బీఐ ఛైర్మన్ను మార్చిన ఘటనతో పాటు రాహుల్ గాంధీ రఫేల్ యుద్ధ విమానాల ఒప్పందంపై చేసిన ఆరోపణలను ప్రస్తావిస్తూ కాంగ్రెస్ గత పాలనను విమర్శించారు. అయితే 2026లో జరుగుతున్న ఐడీబీఐ బ్యాంకు విక్రయానికి ఈ పాత ఘటనలకు ఉన్న సంబంధంపై రాజకీయంగా చర్చ జరుగుతోంది.
మనీ లైఫ్ మేనేజింగ్ ఎడిటర్, రచయిత్రి, సామాజిక కార్యకర్త సుచేత దలాల్ కూడా ఈ వ్యవహారంపై స్పందించారు. బిడ్లు తెరిచిన తర్వాత కొత్తగా మదింపు ప్రక్రియ చేపట్టారన్న ఆరోపణలపై ఆర్థిక మంత్రి స్పష్టత ఇవ్వాలని కోరారు. ఇదే తరహా వ్యవహారం ఒక ప్రైవేటు కంపెనీలో జరిగి ఉంటే ఇప్పటికి బాధ్యులపై చర్యలు తీసుకునేవారని లేదా కనీసం సమగ్ర వివరణ ఇచ్చేవారని ఆమె వ్యాఖ్యానించారు.
రైల్వే స్క్రాప్ వేలం నిబంధనలను ఉదహరించారా?
సీపీఐ(ఎం) ఎంపీ జాన్ బ్రిట్టాస్ మరో ఆసక్తికరమైన అంశాన్ని తెరపైకి తీసుకొచ్చారు. మొదట నిర్ణయించిన కనీస ధర కంటే తక్కువకు విక్రయాన్ని సమర్థించేందుకు రైల్వే స్టోర్స్ కోడ్లోని స్క్రాప్ వేలం నిబంధనలను ఉదహరించినట్లు ఆయన ఆరోపించారు.
ఆ నిబంధన ప్రకారం కొన్ని పరిస్థితుల్లో రిజర్వ్ ధర కంటే తక్కువ బిడ్డును కూడా డిపో అధికారి లిఖితపూర్వక కారణాలు నమోదు చేసి అంగీకరించవచ్చు. అయితే ఒక వ్యూహాత్మక ప్రభుత్వ బ్యాంకు విక్రయానికి రైల్వే స్క్రాప్ వేలం నిబంధనలను ఎలా వర్తింపజేస్తారని బ్రిట్టాస్ ప్రశ్నించారు. ఈ నిబంధనలను ఎవరు మార్చారు? ఎందుకు మార్చారు? దాని వల్ల ప్రజలకు కలిగే ప్రయోజనం ఏమిటని నిలదీశారు.
ఐదేళ్లలో రూ.28 వేల కోట్లకు పైగా లాభాలు!
ఐడీబీఐ బ్యాంకు విక్రయాన్ని విమర్శిస్తున్నవారు ప్రధానంగా దాని ఆర్థిక పరిస్థితిని ప్రస్తావిస్తున్నారు. నేషనల్ హెరాల్డ్ కథనం ప్రకారం, గత ఐదేళ్లలో బ్యాంకు ఆర్థిక పరిస్థితి గణనీయంగా మెరుగుపడింది. సెంట్రల్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా, ఇండియన్ ఓవర్సీస్ బ్యాంక్, యూకో బ్యాంక్, బ్యాంక్ ఆఫ్ మహారాష్ట్ర వంటి మధ్యస్థాయి ప్రభుత్వ బ్యాంకులతో పోలిస్తే ఆస్తుల నాణ్యత, లాభాల వృద్ధి, మూలధన సామర్థ్యం వంటి అంశాల్లో ఐడీబీఐ మెరుగైన పనితీరు కనబరిచిందని కథనం పేర్కొంది.
బ్యాంకు పన్నుల తర్వాత లాభం (Profit After Tax) కూడా వరుసగా పెరిగినట్లు వివరించింది.
- 2023-24లో రూ.5,788 కోట్లు
- 2024-25లో రూ.7,631 కోట్లు
- 2025-26లో రూ.9,513 కోట్లు
2022 నుంచి గత ఐదేళ్లలో మొత్తం రూ.28,000 కోట్లకు పైగా లాభాలను ఆర్జించినట్లు కథనం పేర్కొంది. 2026 సెప్టెంబర్ నాటికి బ్యాంకు డిపాజిట్లు రూ.3.56 లక్షల కోట్లు, ఇచ్చిన రుణాలు రూ.2.72 లక్షల కోట్లుగా ఉన్నాయి. స్థూల నిరర్థక ఆస్తులు (Gross NPA) కూడా 2.12 శాతానికి తగ్గినట్లు వెల్లడించింది.
ఫెయిర్ఫాక్స్ ఎవరిది? అమితాబ్ కాంత్ పేరు ఎందుకు చర్చలోకి వచ్చింది?
కెనడాకు చెందిన ఫెయిర్ఫాక్స్ ఫైనాన్షియల్ హోల్డింగ్స్ను 1987లో ప్రేమ్ వత్సా స్థాపించారు. ఈ సంస్థకు బెంగళూరు అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం, సీఎస్బీ బ్యాంక్, గో డిజిట్, థామస్ కుక్ ఇండియా వంటి సంస్థల్లో పెట్టుబడులు ఉన్నాయి. ఇప్పుడు ఐడీబీఐ బ్యాంకులోనూ మెజారిటీ వాటాను కొనుగోలు చేయనుంది.
ఫెయిర్ఫాక్స్ ఛైర్మన్, సీఈఓ ప్రేమ్ వత్సా గతంలో ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ నాయకత్వాన్ని, మేక్ ఇన్ ఇండియా, ఈజ్ ఆఫ్ డూయింగ్ బిజినెస్ వంటి ప్రభుత్వ విధానాలను బహిరంగంగా ప్రశంసించారు. ఈ నేపథ్యంలో ఈ ఒప్పందంపై రాజకీయ విమర్శలు మరింత పెరిగాయి.
మాజీ ఐఏఎస్ అధికారి, జీ20 షెర్పాగా పనిచేసిన అమితాబ్ కాంత్ ఫెయిర్ఫాక్స్ సంస్థలో సీనియర్ సలహాదారుగా చేరినట్లు వచ్చిన వార్తలు కూడా చర్చకు కారణమయ్యాయి. ఈ నేపథ్యంలో ఐడీబీఐ విక్రయ ప్రక్రియలో ఆయన పాత్ర ఏమిటని పవన్ ఖేరా ప్రశ్నించారు. అయితే ఈ అంశంలో అక్రమాలకు సంబంధించిన నిర్ధారిత ఆధారాలు ఉన్నట్లు కథనం పేర్కొనలేదు.
కేంద్ర ప్రభుత్వం ఏమంటోంది?
ఈ ఆరోపణలపై కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ అక్టోబర్ 29న వివరణ ఇచ్చింది. ఐడీబీఐ బ్యాంకు విక్రయ ప్రక్రియలో రిజర్వ్ ధరను తగ్గించలేదని, పెంచలేదని స్పష్టం చేసింది. తొలి విడత బిడ్డింగ్లో వచ్చిన ఆఫర్లకు ఆమోదం లభించకపోవడంతో ఆ ప్రక్రియ ముగిసిందని, ఆ తర్వాత కోర్ గ్రూప్ ఆఫ్ సెక్రటరీస్ ఆన్ డిస్ఇన్వెస్ట్మెంట్ (CGD) నిర్ణయించిన విధానం ప్రకారం రెండో విడత ‘బెస్ట్ ఆఫర్ రౌండ్’ నిర్వహించినట్లు తెలిపింది.
బిడ్డర్లు తమ అంచనాల ప్రకారం రహస్యంగా ఆఫర్లు సమర్పిస్తారని, మరోవైపు రెండు స్వతంత్ర మదింపు సంస్థలు బ్యాంకు విలువను విడివిడిగా లెక్కించాయని వివరించింది. ఈ రెండు సంస్థలు నిర్ణయించిన సరసమైన విలువల సగటు ఒక్కో షేరుకు రూ.75.99గా వచ్చిందని, ఫెయిర్ఫాక్స్ ఆఫర్ చేసిన రూ.81 ఆ ధర కంటే ఎక్కువగా ఉండటంతోనే ఆ బిడ్ను ఆమోదించినట్లు పేర్కొంది.
అంతేకాకుండా, బిడ్డర్లకు మదింపు విలువ తెలియదని, మదింపు సంస్థలకు బిడ్ల వివరాలు తెలియవని, ఈ రెండు సమాచారాలు కోర్ గ్రూప్ వద్ద మాత్రమే ఉన్నాయని ప్రభుత్వం స్పష్టం చేసింది.
మాజీ ఆర్థిక కార్యదర్శి ఏమన్నారు?
మాజీ ఆర్థిక కార్యదర్శి సుభాష్ గార్గ్ కూడా మొదట నిర్ణయించిన రిజర్వ్ ధరకు బిడ్లు రాకపోవడంతో బెంచ్మార్క్ను తగ్గించడం సమంజసమేనా అనే సందేహం వ్యక్తం చేశారు. కేవలం రెండు బిడ్లు మాత్రమే రావడం వల్ల తగిన పోటీ ఏర్పడలేదని ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు. ఈ ఒప్పందాన్ని రద్దు చేసి కొత్తగా బిడ్డింగ్ నిర్వహించాలని లేదా ఇతర సంస్థలకు ఫెయిర్ఫాక్స్ ఆఫర్ను మించి ధర చెప్పే అవకాశం కల్పించాలని సూచించినట్లు కథనం వెల్లడించింది.
అసలు ఐడీబీఐ బ్యాంకును ఎందుకు అమ్ముతున్నారు?
2019లో ఐడీబీఐ బ్యాంకు ఆర్థిక పరిస్థితి బలహీనంగా ఉన్నప్పుడు ప్రభుత్వం, ఎల్ఐసీ ప్రజాధనంతో పెట్టుబడులు పెట్టి బ్యాంకును ఆదుకున్నాయి. ఆ సమయంలో బ్యాంకును కొనుగోలు చేసేందుకు పెద్దగా ఆసక్తి చూపిన సంస్థలు లేవని విమర్శకులు గుర్తుచేస్తున్నారు. ఇప్పుడు అదే బ్యాంకు ఆర్థికంగా కోలుకుని వేల కోట్ల లాభాలు ఆర్జిస్తున్న సమయంలో విదేశీ ప్రైవేటు సంస్థకు మెజారిటీ వాటాను విక్రయించడం ఎందుకని ప్రశ్నిస్తున్నారు.
ప్రజాధనంతో బ్యాంకును తిరిగి లాభాల బాట పట్టించినప్పుడు, భవిష్యత్తులో వచ్చే లాభాలు కూడా ప్రజా ప్రయోజనాలకే ఉపయోగపడాలని విమర్శకుల వాదన. మరోవైపు ప్రభుత్వం మాత్రం ప్రైవేటు యాజమాన్యం ద్వారా బ్యాంకు మరింత సమర్థంగా పనిచేసే అవకాశం ఉందనే దృక్పథంతో ముందుకు వెళ్తోంది.
మొత్తంగా ఐడీబీఐ బ్యాంకు విక్రయం చుట్టూ రెండు భిన్నమైన వాదనలు వినిపిస్తున్నాయి. ఒకవైపు కేంద్ర ప్రభుత్వం విక్రయ ప్రక్రియ పారదర్శకంగానే జరిగిందని చెబుతుండగా, మరోవైపు బ్యాంకు విలువ నిర్ణయం, బిడ్డింగ్ నిబంధనలు, ప్రజాధనంతో పునరుద్ధరించిన సంస్థ భవిష్యత్తుపై ప్రతిపక్షాలు, ఆర్థిక నిపుణులు ప్రశ్నలు లేవనెత్తుతున్నారు. ఈ ప్రశ్నలకు కేంద్రం ఇచ్చే వివరణలు, తదుపరి పరిణామాలు ఈ ఒప్పందంపై మరింత స్పష్టత తీసుకురానున్నాయి.